بهعنوان یکی از اصلیترین جاذبههای مذهبی کشور میتوان به بارگاه ملکوتی حضرت معصومه (س) در شهر قم اشاره کرد. در این بقعه متبرکه، خواهر امام رضا (ع) دفن شده است. بنابراین نهتنها از نظر مذهبی، بلکه از نظر تاریخی هم اهمیت زیادی در میان مسلمانان دارد. افراد سرشناسی همچون شاهان صفوی و قاجار، آیت الله بهجت، شهید مطهری، پروین اعتصامی، علامه طباطبایی و… در این حرم دفن شدند. همچنین سالانه زائران و مسافران زیادی برای زیارت حرم حضرت معصومه به قم سفر میکنند. در این مقاله همراه ما باشید تا تاریخچه، راههای دسترسی و بخشهای مختلف حرم را بررسی کنیم.
معرفی حرم حضرت معصومه
اصلیترین جاذبه گردشگری قم، حرم حضرت معصومه سلام الله علیها است که بعد از بارگاه ملکوتی امام رضا (ع) دومین مکان مذهبی مهم کشور محسوب میشود. این آستان مقدس از سال ۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده و مدفن حضرت معصومه، دختر امام موسی کاظم (ع) است. سالانه زائران زیادی برای زیارت حرم حضرت معصومه (س) به قم سفر میکنند. اگر شما هم قصد سفر دارید، با تهیه بلیط قطار قم میتوانید سفری راحت و اقتصادی را تجربه کنید.
حرم مطهر حضرت معصومه نهتنها از نظر مذهبی، بلکه از نظر تاریخی هم ارزش خاصی دارد. این آستان مقدس از بخشها و امکانات مختلفی همچون موزه و کتابخانه، صحن، شبستان، مهمانسرا، پارکینگ و… تشکیل شده است. معماری آن هم با تزئینات بسیار، از زیباترین معماریهای ایرانی و اسلامی محسوب میشود.
تاریخچه حرم حضرت معصومه
بر اساس شواهد موجود در کتب تاریخی حضرت فاطمه معصومه در سال ۲۰۱ هجری و یک سال پس از سفر امام رضا علیه السلام به مرو، برای دیدار برادر خود راهی سفر میشوند. در مسیر مرو و ساوه بین همراهان حضرت و مخالفان اهل بیت درگیری شکل میگیرد که منجر به راهی شدن ایشان به قم میشود. در قم، ایشان با استقبال بزرگان این شهر تصمیم به سکونت در منزل شخصی موسی بن خزرج میگیرند؛ اما در نهایت در سن ۲۸ سالگی و پس از ۱۷ روز بر اثر بیماری دار فانی را وداع میگویند.
پس از دفن حضرت معصومه (س) در باغ بابلان قم، برای مزار ایشان یک سایهبان میسازند. سپس در نیمه قرن سوم هجری قمری، دختر امام جواد (ع) در این محل یک قبه برجی احداث میکنند. با گذشت زمان و دفن بزرگان علوی در این محل، سرانجام دو گنبد دیگر هم ساخته میشوند. در نهایت در دوران سلجوقی یعنی سال ۴۴۷ هجری قمری، یک زیارتگاه ساده با ۳ گنبد و بدون ایوان و گلدسته، احداث و تا سال ۴۵۷ هجری قمری تکمیل میشود.
میان سالهای ۶۰۵ تا ۶۱۳ هجری قمری، یکی از حکام سلسله مظفریان، این زیارتگاه را بازسازی و با کاشیکاریهای زیبا تزیین کرد. در زمان صفوی هم با اضافه شدن گنبد، ضریح، بارگاه، ایوان و صحنهای مختلف، شکوه و جلال حرم حضرت معصومه (س) دوچندان شد. تا زمان سلطنت قاجارها، حرم تغییری نداشت تا اینکه در سال ۱۲۱۸ به دستور فتحعلی شاه، یک گنبد با خشت طلا اندود و ضریحی نقره پوش ساخته شد. سپس گلدستهها، طلاکاری و کف حرم با سنگ مرمر پوشانده شدند.
معماری و ویژگیهای شاخص حرم
معماری و کتیبههای ارزشمند حرم حضرت معصومه (س) نمونه بینظیری از هنر و فرهنگ اسلامی محسوب میشوند؛ زیرا مزین به متنوعترین هنرهای اسلامی با قدمتی بیشتر از ۱۰۰۰ سال هستند! با توجه به قدمت زیاد بارگاه ملکوتی حضرت معصومه، سبکهای مختلف معماری اسلامی در حرم ایشان دیده میشوند که مشهورترین آن، سبک اصفهانی است. کاشیکاری، آینهکاری، مناره و کتیبهنگاری از ویژگیهای بارز این سبک هستند.
معماری اسلامی در گوشه گوشه حرم به چشم میخورد. برای مثال طراحی گنبد به کلاهخود شباهت دارد و گلدستههای حرم برای استحکام ایوان شبیه به دستهای بالا رفته رو به آسمان طراحی شدند. صحن حرم مطهر حضرت معصومه (س) در زمان ناصرالدین شاه و توسط میرزا علی خان اتابک، ترکیببندی و با گذشت زمان مزین به آینهکاری و کاشیکاری شده است.
معرفی بخشهای مختلف حرم حضرت معصومه (س)
حرم حضرت معصومه (س) از زمان احداث تاکنون تغییرات زیادی داشته و به مرور زمان با اضافه شدن قسمتهای مختلف، بزرگ و بزرگتر شده است. توسعه این حرم پس از پیروزی انقلاب اسلامی باعث شد تا برای رفاه حال زائران، بخشهای مختلفی به این آستان مقدس اضافه شوند. برای مثال حرم مطهر حضرت معصومه (س) در قم چندین صحن با معماری خاص و تزئینات بسیار زیبا و باشکوه دارد. بخشهای مختلف بارگاه ملکوتی آن حضرت عبارتند از:
صحن عتیق (قدیم)
صحن عتیق که به آن صحن قدیم یا صحن امام هادی (ع) هم گفته میشود، اولین بار به شکل مربع و با ۳ ایوان در سال ۹۲۵ هجری قمری ساخته شد. سپس در گذشت زمان به شکل هشت ضلعی نامنظم و با اضافه شدن ایوانهای مزین به هنرهای اسلامی همچون کاشیکاری، آینهکاری، مقرنسکاری و… دستخوش تغییر شد. در حال حاضر صحن عتیق در حرم حضرت معصومه، ۷ ایوان دارد که مشهورترین آن، ایوان طلاست.
صحن جدید یا نو (اتابکی)
صحن جدید با برخورداری از ۷ ایوان در سالهای ۱۲۹۵ تا ۱۳۰۳ هجری قمری به شکل چند ضلعی نامنظم ساخته شد. این صحن که با اسم صحن اتابکی و صحن امام رضا (ع) هم شناخته میشود، ۷ ایوان مزین به کاشیکاری، مقرنسکاری و کتیبههای نفیس به خط کوفی و نسخ و ثلث و… دارد. ایوان آینه معروفترین ایوان صحن جدید حرم حضرت معصومه قم، شاهکاری از معماری استاد حسن معمار قمی محسوب میشود.
صحن صاحب الزمان
از دیگر صحنهای بارگاه ملکوتی حضرت معصومه سلام الله علیها، صحن صاحب الزمان است که مساحتی بالغ بر هشت هزار مترمربع دارد! در این صحن بزرگ با ۴ ورودی مختلف، دیوارهای اطراف مزین به کتیبههای نفیس و زیبای قرآنی با خطوط کوفی و بنایی هستند.=
رواقها
حرم حضرت معصومه شش رواق با گنبدی کوچکتر از گنبد اصلی دارد. این رواقها که نزدیک به ضریح مطهر هستند، با معماری چشمنواز اسلامی تزئین شدند. احداث ۳ رواق به حکومت صفویان، ۲ رواق به حکومت قاجار و آخرین رواق به دوران معاصر برمیگردد. رواق غربی، رواق شرقی (آینه) رواق شاه عباس دوم، رواق شاه صفی (حرم زنانه)، رواق طباطبایی و رواق شاه سلیمان کتیبههای نفیسی از خوشنویسان و هنرمندان مشهور دارند.
ضریح
بقعه و ضریح حرم، اصلیترین بخش آن محسوب میشوند. اطراف مرقد پاک ایشان در کنار کاشیهای زرفام نفیس، کاشیکاری معرق دارد و با ضریح مشبکی از نقره احاطه شده است. در سال ۹۶۵ هجری قمری و به دستور شاه طهماسب اول، اولین ضریح ساخته شد تا اینکه شاه عباس اول، ضریح دیگری را جایگزین کرد. سپس در زمان فتحعلی شاه قاجار، این ضریح بازسازی و در نهایت سال ۱۳۶۸ یک ضربه جدید نقرهای جایگزین ضریح قدیمی شد. این ضریح مزین به تزئینات فلزکاری و قلمزنی بسیار هنرمندانه استادکاران اصفهانی بود.
مساجد
حرم مطهر حضرت معصومه، مساجد مختلفی دارد که با گذشت زمان و بهدنبال گسترش این حرم ساخته شدند. مساجد بارگاه ملکوتی آن حضرت شامل مسجد بالاسر، مسجد اعظم (مسجد آیت الله بروجردی)، مسجد طباطبایی و مسجد شهید مطهری هستند.
موزه
موزه آستان مقدس از دیگر بخشهای حرم حضرت معصومه است. این موزه در سال ۱۳۱۴ هجری شمسی افتتاح شد و جزو قدیمیترین موزههای ایران است. در این موزه، آثار ارزشمندی از عاشقان کریمه اهل بیت، پادشاهان و آثار اهدایی هنرمندان وجود دارد. همچنین این موزه دارای بخشهای مختلفی برای نمایش هنر پارچه بافی، حجاری، فلزکاری، خاتم کاری، نقاشی، قرآنهای خطی و… است.
کتابخانه
کتابخانه از دیگر قسمتهای حرم حضرت معصومه (س) است که در سال ۱۳۳۱ تاسیس شد. این کتابخانه در ۴ طبقه، ۴ تالار مجزا برای آقایان و ۴ تالار برای بانوان دارد. در این کتابخانه، کتب ارزشمند زیادی در زمینههای مختلف دیده میشوند که ۱۵۰۰ جلد از آنها توسط سید ابوالفضل اهدا شدند.
گلدستههای ایوان طلا
در ۲ طرف ایوان طلا در صحن عتیق، گلدستههایی ساخته شدند که با طراحی مارپیچ مزین به هنر کاشیکاری هستند. در بین پیچهای مارپیچی این گلدستهها، اسامی الله، محمد و علی به خط کوفی دیده میشوند. همچنین طلاکاری سرگلدستهها در دوره قاجار و به دستور محمد حسین خان شاهسون شهاب الملک انجام شده است.
گلدستههای صحن بزرگ
گلدستههای صحن بزرگ با فرم ۸ ضلعی روبهروی ایوان آینه قرار دارند. این گلدستهها با پوشش کاشی گرهی، مزین به نامهای مبارک الله، محمد و علی هستند. همچنین به اسم گلدستههای صحن اتابکی شناخته میشوند.
گلدستههای ایوان آینه
این گلدستهها از بلندترین بناهای حرم هستند که ارتفاعی حدود ۲۸ متر دارند. هر گلدسته با حدود ۷۸ پله از کاشی گرهی پوشیده شده و مزین به نامهای خداوند است. بانی گلدستههای ایوان آینه، امین السلطان و معمار آن، استاد حسن معمار قمی نام دارد.
راههاى دسترسی و موقعیت حرم حضرت معصومه (س)
حرم حضرت معصومه (س) در شهر قم، چندین ورودی دارد. ورودیهای اصلی بارگاه ملکوتی آن حضرت، باب الکوثر و باب الشفا هستند که در میدان آستانه قرار گرفتند. همچنین باب القبله، باب الجنه، باب الکرامه و باب العلم از دیگر ورودیهای حرم محسوب میشوند. زائران برای استفاده از اتوبوسهای برقی باید به یکی از ورودیهای باب الشفا، باب الجنه و باب الکوثر مراجعه کنند. شما میتوانید هنگام رزرو هتل قم بهصورت آنلاین، فاصله هر هتل تا ورودی مورد نظر را در نظر بگیرید تا زمان رفتوآمد به حرم را کمتر کنید. در این صورت زمان بیشتری هم برای بازدید از جاذبههای دیدنی قم دارید. پیشنهاد میشود قبل از سفر در مورد لیست بهترین هتل های قم از نظر مسافران تحقیق کنید که اقامتی راحت در قم داشته باشید.
جاذبههاى اطراف حرم حضرت معصومه در قم
در قم علاوهبر حرم حضرت معصومه (س)، جاذبههای دیدنی زیادی هم وجود دارند که باید پیش از سفر برای بازدید از آنها برنامهریزی کنید. حتی هنگام رزرو تور قم که شامل بلیط قطار و هتل با هزینهای مقرونبهصرفهتر از هر یک از این خدمات بهصورت تکی است، موقعیت مکانی هتل را بر اساس فاصله از حرم و جاذبههای دیدنی قم که موردعلاقهتان هستند انتخاب کنید.
در ادامه شما را با برخی از محبوبترین جاذبهها که در اطراف حرم مطهر حضرت معصومه هستند، آشنا میکنیم. در این صورت با یک تیر، ۲ نشان میزنید؛ یعنی محل اقامتتان هم در نزدیکی حرم است و هم دیدنیترین جاذبهها.
دریاچه نمک حوض سلطان
این دریاچه با سطح صیقلی نهتنها یک سوژه جذاب برای عکاسی و ثبت تصاویر چشمنواز است، بلکه بزرگترین آینه طبیعی ایران شناخته میشود. در دریاچه نمک حوض سلطان، انعکاس تصویر آسمان در زمین قابل مشاهده است. همچنین بهترین زمان برای بازدید از این دریاچه زیبا، اوایل فصل بهار و اواسط پاییز است.
مجتمع مهر و ماه قم
این مجموعه بهدلیل برخورداری از فضایی آرام و دلنشین به همراه فروشگاههای برند، یک مکان ایدهآل برای استراحت و خرید سوغاتی است. فودکورت و رستورانهای این مجتمع برای صرف یک وعده غذایی لذیذ و خوشمزه پیشنهاد میشوند. صندلی ماساژ، نمازخانه، خودپرداز، اتاق کودک، اتاق آرایش بانوان، اتاق سیگار و سوپرمارکت هم از امکانات جذاب مجمتع مهر و ماه قم هستند.
خانه یزدان پناه قم
این خانه تاریخی که زمان احداث آن به دوره قاجار و اوایل پهلوی برمیگردد، دارای یک معماری ایرانی زیبا و چهار فصل است. خانه یزدان پناه که از سال ۱۳۸۲ جزو فهرست آثار ملی ایران محسوب میشود، قبلا موزه صنایع دستی بود؛ اما اکنون یک رستوران و چایخانه سنتی است.
امکانات و خدمات رفاهى براى زائران در حرم
در آستان مقدس حضرت معصومه سلام الله علیها، برای راحتی زائران، امکانات گوناگونی فراهم شده است که در ادامه به مهمترین آنها اشاره کردیم:
زائرسرا
زائرسرای کوثر واقع در صحن جواد الائمه، پذیرای زائران برای اسکان شبانه است. پذیرش از ساعت ۲۲ شب به بعد انجام میشود و زائرسرا برای اسکان حدود ۴۰۰ نفر ظرفیت دارد. در ایام شلوغ مانند تعطیلات نوروزی، بالکن غربی و شبستان نجمه خاتون هم بهعنوان فضای اضافی برای اسکان مورد استفاده قرار میگیرد.
درمانگاه و خدمات بهداشتی
حرم حضرت معصومه (س) دارای درمانگاه عمومی و تخصصی، آزمایشگاه، داروخانه، رادیولوژی و دندانپزشکی است.
بخش سالمندان
برای افراد سالمند و معلولان، خدمات حملونقل با صندلی چرخدار و وسایل نقلیه برقی در نظر گرفته شده است.
امانتداری و کفشداری
در بخش امانتداری از اشیاء همراه و در بخش کفشداری از کفشهای زائران نگهداری میشود.
شارژ موبایل
در شبستان امام خمینی (ره) و صحن امام رضا، ایستگاه شارژ تلفن همراه وجود دارد.
ماشین برقی
ماشین برقی برای حملونقل زائران، در مسیرهای طولانی حرم استفاده میشود.
موزه، کتابخانه و فروشگاه
حرم با داشتن موزه، کتابخانه و فروشگاه محل نگهداری از آثار نفیس است.
اتاق عقد
این اتاق برای جاری کردن صیغه عقد میان زوجین است.
رویدادها و مناسبتهاى ویژه در حرم
حرم حضرت معصومه سلام الله علیها میزبان مناسبتهای مذهبی زیادی است که در ادامه به مهمترین آنها اشاره کردیم:
مراسم ماه رمضان
ماه رمضان در صحنها و فضای حرم، مراسم شبانه و افطاری برگزار میشوند.
لیالی قدر
حرم حضرت معصومه شبهای قدر میزبان مراسم احیاء، دعا و مناجات است.
ایام محرم و صفر
در این ایام، مراسمهای سوگواری و عزاداری با حضور مداحان در حرم برگزار میشوند.
اربعین
در اربعین، در بارگاه ملکوتی حضرت معصومه (س) به زائران خدماتی همچون اسکان، غذا و… ارائه میشوند.
میلادها و وفات اهل بیت
در حرم حضرت معصومه (س) برای میلاد امامان، جشنها و مراسم نورافشانی برگزار میشوند. در شب وفات اهل بیت هم حرم میزبان مراسمهای عزاداری و سوگواری است.
حرم حضرت معصومه (س)
آداب زیارت و رسوم متداول
هنگام زیارت بارگاه ملکوتی حضرت معصومه (س) باید با نیت خالص برای تقرب به خدا و توجه به حضرت معصومه وارد این مکان مقدس شوید. در ادامه به مهمترین آداب زیارت اشاره کردیم:
- پیش از زیارت، غسل مخصوص انجام دهید.
- وضو بگیرید و طهارت را رعایت کنید.
- لباس تمیز، پاک و خوشبو بپوشید.
- با ادب و وقار وارد شوید و آرام حرکت کنید.
- هنگام ورود از درب حرم، دعای اذن دخول بخوانید.
- به حرمت حرم از صحبتهای بیمورد و سروصدا خودداری کنید.
- در حرم میتوانید زیارتنامه مخصوص حضرت معصومه (س) را بخوانید و برای خود و دیگران استغفار کنید.
- با رعایت نظم و احترام رسوم متداول مانند دعا کنار ضریح، بستن دخیل و… را به جا بیاورید.
نكات مهم برای زائران حرم حضرت معصومه
هنگام زیارت حرم حضرت معصومه (س) به نکات مهم زیر توجه کنید:
- با توجه به اینکه بارگاه ملکوتی حضرت معصومه سلام الله علیها یک مکان مقدس محسوب میشود، حفظ آرامش و ادب بسیار مهم است. بنابراین از گفتگوهای بلند و رفتار ناپسند پرهیز کنید.
- نگهداری از اشیاء قیمتی خود را به امانتداری بسپارید.
- هنگام شلوغی، مراقب کودکان باشید تا ضمن حرکت آرام در مسیر، گم نشوند.
- اگر قصد اسکان شبانه را دارید، برای جلوگیری از تکمیل ظرفیت زودتر مراجعه کنید.
- برای دسترسی به اماکن خدماتی همچون حمام، وضوخانه و… از راهنمایان و تابلوهای حرم کمک بگیرید.
- به دستور انتظامات احترام گذاشته و پوشش شرعی و مناسب داشته باشید.
سخن پایان
در این مقاله با معرفی کامل حرم حضرت معصومه سلام الله علیها همراه شما بودیم. این بارگاه ملکوتی با گنبد طلایی، گلدستههای باشکوه، صحنهای بزرگ و ایوانهای مزین معماری اصیل ایرانی و اسلامی را به نمایش میگذارد. همچنین علاوهبر ورودیهای متعدد، مجهز به امکانات و خدمات رفاهی همچون زائرسرا، پارکینگ، واحدهای پاسخگویی شرعی، کتابخانه و… است. حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه هم از نظر مذهبی ارزش والایی دارد، و هم یکی از مهمترین جاذبههای تاریخی کشور محسوب میشود.
سوالات متداول
۱. بهترین زمان برای زیارت حرم چه موقع است؟
زیارت حرم در هر زمان، حالوهوای خاص خودش را دارد؛ اما اگر بهدنبال یک زمان خلوت هستید، صبح زود یا نیمهشب را پیشنهاد میدهیم.
۲. آیا امکان بازدید غیر مذهبی از حرم وجود دارد؟
حرم حضرت معصومه (س) شبانهروز از زائران و مسافران میزبانی میکند. امکان بازدید غیر مذهبی از حرم شامل مراجعه به موزه، کتابخانه و… در ساعتهای خاصی از روز امکانپذیر است.
۳. آیا مىتوان در حرم نذر و نذری انجام داد؟
بله، با مراجعه به سامانه رسمی هدایا و نذورات آستان میتوانید هماهنگیهای لازم برای به جا آوردن نذر را انجام دهید.
۴. شرایط اقامت نزدیک به حرم چگونه است؟
اقامتگاههای نزدیک به حرم شامل هتلها و مهمانسراهایی هستند که اغلب چند دقیقه از حرم فاصله دارند.
۵. بهترین در ورود به حرم كدام است؟
ورودیهای باب الشفا و باب الکوثر از ورودیهای اصلی حرم حضرت معصومه هستند.
۶. شمارههای تماس و ضرورى حرم چیست؟
شماره پاسخگو عمومی ۰۲۵۳۷۱۷۵۵۸۳ و شماره تماس اسکان داخل حرم برای خواهران ۰۲۵۳۷۱۷۵۵۸۵ و برای آقایان ۰۲۵۳۷۱۷۵۸۲۲ است.
۷. آیا در حرم حضرت معصومه امكان تهیه سوغاتى وجود دارد؟
در اطراف حرم و بازارهای نزدیک آن، فروشگاههایی وجود دارند که سوهان قم، حلوا، نان کسمه و صنایع دستی ارائه میدهند.
