با شنیدن نام آرامگاه فردوسی، ناخودآگاه یاد شاهنامه و سی سال رنجی میافتیم که فردوسی برای نوشتن آن کشید. اما کمتر کسی با خود آرامگاه و ماجرای عجیبش آشنا است. این بنا یک شبه به این شهرت نرسید. وقتی فردوسی از دنیا رفت، روحانیون توس مخالفت کردند و اجازه ندادند پیکر او را در قبرستان عمومی دفن کنند. خانوادهاش چارهای نداشتند جز اینکه شبانه او را در باغ شخصی خودشان به خاک بسپارند. آن قبر سالها گمنام بود و هیچ بنایی روی آن نداشت. تا اینکه سال ۱۳۱۳ ساخت بنای فعلی آرامگاه شروع شد و یک سال بعد هم به پایان رسید. در ادامه این مقاله از قطار فدک با همه جزئیات مربوط به این آرامگاه آشنا خواهید شد. همراه ما باشید.
آرامگاه فردوسی کجاست؟
اگر از مشهد به سمت شمال غرب بروید، بعد از حدود ۳۲ کیلومتر به شهر توس میرسید. آرامگاه فردوسی یکی از مشاهیر و بزرگان مشهد در انتهای بلوار شاهنامه و داخل بلوار بهارستان قرار گرفته است. این مجموعه را میتوانید درست در کنار بقایای شهر باستانی توس پیدا کنید. همان جایی که روزگاری مرکز علمی و فرهنگی خراسان بود. نزدیک آرامگاه، مقبره هارونیه و چند بنای تاریخی دیگر هم هست. آرامگاه فردوسی در وسط یک باغ بزرگ قرار دارد و فضای آن برای قدم زدن و نشستن مناسب است. مسیر دقیق را هم میتوانید روی گوگلمپ ببینید.
فردوسی که بود؟
فردوسی سال ۳۲۹ هجری قمری در شهر توس به دنیا آمد و سال ۴۱۶ هجری قمری در همان شهر از دنیا رفت. او را استاد سخن، حکیم توس و حکیم سخن مینامند. فردوسی از کودکی به تاریخ ایران و داستانهای کهن علاقه داشت. زبان فارسی و عربی را خوب آموخت و با ادبیات آشنایی عمیقی پیدا کرد.
اما چیزی که او را وادار به سرودن شاهنامه کرد، ترس از نابودی هویت ایرانی بود. بعد از حمله اعراب، بسیاری از داستانهای ملی ایران از بین رفته بود. فردوسی سی سال از عمر خود را صرف جمعآوری و سرودن این داستانها کرد. حاصل این تلاش، شاهنامه با نزدیک به ۵۰ هزار بیت است. او در این کتاب تاریخ اسطورهای ایران را از قدیمترین روزها تا انقراض ساسانیان روایت کرده است.
درباره آرامگاه فردوسی
آرامگاه فردوسی در ضلع شمالی شهر مشهد و داخل شهر توس قرار گرفته است. دور این بنا یک باغ بزرگ به وسعت حدود ۶ هکتار دیده میشود که جزو آثار ملی ایران به شمار میرود. مقبره فردوسی بزرگ درست در مرکز این باغ قرار دارد. اما او تنها کسی نیست که در این باغ آرام گرفته است. مهدی اخوان ثالث، شاعر نامدار معاصر، سال ۱۳۶۹ در گوشهای از همین باغ به خاک سپرده شد.
محمدرضا شجریان، خواننده بزرگ ایرانی، هم سال ۱۴۰۰ در کنار چند تن از مشاهیر دیگر در این باغ دفن شد. قبر شجریان نزدیک درختان کاج و سمت راست باغ قرار دارد و بسیاری از بازدیدکنندهها اول سراغ مقبره شجریان میروند. مردم وقتی به این باغ میآیند، برای فردوسی احترام میگذارند، برای شجریان گریه میکنند و در باغ قدم میزنند.
تاریخچه ساخت آرامگاه فردوسی
بعد از مرگ فردوسی، روحانیون توس نگذاشتند پیکر او را در قبرستان عمومی شهر دفن کنند. گفتند فردوسی شیعه است و ما شیعه را در قبرستان خود راه نمیدهیم. خانواده فردوسی او را در باغ شخصی خودشان در توس به خاک سپردند.
سالها روی آن قبر هیچ بنایی نبود. ولی دانشمندان و اهل ادب میدانستند قبر کجا قرار دارد و گاهی به آن جا سر میزدند. نوشتههای قدیمی نشان میدهد اولین کسی که برای فردوسی آرامگاه ساخت، «ارسلان حاذب» بود. او یک سردار جنگی در زمان «سلطان مسعود غزنوی» به شمار میرفت. آن آرامگاه حدود صد سال پابرجا ماند. در این مدت، «غزها» که گروهی از ترکان غارتگر بودند، سه بار به توس حمله کردند.
حملهها بار اول سال ۵۴۸ قمری، بار دوم سال ۵۵۲ قمری و بار سوم سال ۵۵۳ قمری رخ دادند. بعد از آنها، لشکر «چنگیز مغول» در سالهای ۶۱۷ و ۶۱۸ قمری به توس یورش برد. هیچکدام از این حملات به آرامگاه فردوسی آسیب نزد. تا اینکه بین سالهای ۶۳۸ تا ۶۴۱ قمری، «گرگوز» که نماینده حکومت مغول در توس بود، دستور داد آن بنا را خراب کنند. سنگ و خشت آن را بردند و با آن یک قلعه در توس ساختند.
بعد از این ماجرا، «امیر ایسن قتلغ» که در زمان غازان خان، پادشاه ایلخانی، یکی از امیران قدرتمند بود، آرامگاه را دوباره ساخت. او یک ساختمان و یک خانقاه روی قبر فردوسی بنا کرد. امروز مردم از همان خانقاه با نام هارونیه یاد میکنند. ولی این بار هم آرامگاه دوام نیاورد. «عبیدالله خان ازبک»، پادشاه شیبانی، به خاطر سختگیریهای مذهبیاش دستور داد آرامگاه را ویران کنند.
بعد از آن واقعه، قبر فردوسی برای سالها ناپدید شد و هیچکس نمیدانست کجا است. تا اینکه در زمان قاجار، «عبدالوهاب آصفالدوله» که والی خراسان بود، مأمور شد قبر را پیدا کند. او قبر را پیدا کرد و دو اتاق کوچک به صورت موقت کنار آن ساخت.
معماری آرامگاه فردوسی
بنای اولیه آرامگاه فردوسی ۹۴۵ متر مساحت داشت و بهترین حجاران صحنههای شاهنامه را روی دیوارهایش حک کردند. اما بنا به دلیل محاسبه نادرست مقاومت خاک و پی، از همان سالهای نخست به خاطر رطوبت نشست پیدا کرد. سی سال تعمیر فایده نداشت. سال ۱۳۴۳ بازسازی با نظارت «هوشنگ سیحون» شروع شد و تا ۱۳۴۷ ادامه یافت. سال ۱۳۴۸ طرح تکمیلی بر اساس معماری آرامگاه کوروش اجرا شد و باغ و موزه آن را نیز ساختند.
نخستین طرح را «آندره گدار»، معمار فرانسوی، ارائه کرد که شبیه اهرام مصر بود. «ذکاءالملک فروغی» آن را نپذیرفت. انجمن آثار ملی از «حسین لرزاده» ۲۸ساله خواست طرح تازهای بدهد. لرزاده طرحی ارائه کرد و در ۱۸ ماه بنا را ساخت. در سال ۱۳۱۳ همزمان با جشن هزاره فردوسی نیز آن را افتتاح کردند. خود بنا سه بخش دارد:
- بخش میانی با سنگ قبر مرمری ۱٫۵ در ۱ متر و ارتفاع نیم متر روی سکوی مرمری
- بخش دوم تالار مربع مرمر با چهار ستون بلند و کاشیکاری
- بخش سوم محوطه پلکانی سنگی با اشعار حک شده بر دیوارها
سبک بنا یادآور آرامگاه کوروش و تخت جمشید است. بنایی که در حال حاضر میبینید، اولین بنایی نیست که روی قبر فردوسی ساخته شده است. اولین بنا را سال ۱۳۱۳ ساختند. آن بنا از نظر ظاهر بیرونی با بنای فعلی فرق چندانی نداشت. اما داخلش کوچکتر بود و دو در ورودی باریک در شرق و غرب داشت.
بنای فعلی که هوشنگ سیحون آن را بازسازی کرد، ۹۰۰ متر زیربنا دارد و از بتن، سنگ و کاشی ساخته شده است. قسمت بالایی آرامگاه در بنای قدیمی توپر بود، اما در بنای جدید میانتهی شده است. سقف داخلی را با کاشیکاری هخامنشی پوشاندهاند و دیوارها را با سنگهای منطقه توس نماسازی کردهاند.
بخشهای مختلف مجموعه آرامگاه فردوسی
در ضلع غربی مقبره فردوسی، دو آرامگاه دیگر هم قرار دارد. یکی آرامگاه «مهدی اخوان ثالث» شاعر بزرگ معاصر است که آن را در کنار فردوسی دفن کردهاند و یک تندیس از او در آنجا نصب شده است. دیگری آرامگاه «محمدرضا شجریان»، خواننده نامدار ایرانی، است که در تاریخ ۱۹ مهر سال ۱۳۹۹ بر اساس وصیت خودش در جوار مرقد فردوسی به خاک سپرده شد.
بسیاری از بازدیدکنندهها بعد از دیدن آرامگاه فردوسی، سری هم به این دو قبر میزنند. در نظر داشته باشید اگر از شهرهایی که مسافت زیادی تا مشهد دارند سفر میکنید بهتر است سفر با قطار را جایگزین سفر با ماشین کنید که خستگی زیادی را در طول مسیر احساس نکنید برای مثال اگر از تهران میآیید، میتوانید بلیط قطار تهران به مشهد را رزرو کنید و برنامه بازدید خود را دقیقتر تنظیم کنید.
در آرامگاه میتوانید به یک کتابخانه و موزه دسترسی داشته باشید. کتابخانه آرامگاه با ساختمانی دو طبقه، بیش از ۹ هزار جلد کتاب نفیس دارد. طبقه اول مخزن کتاب و طبقه دوم سالن مطالعه است. موزه که در ضلع غربی قرار گرفته، قبلاً محلی برای نقالی شاهنامه بود. «دکتر بهروز احمدی» بعدها آن را به موزه تبدیل کرد. در این موزه سکههای طلا و نقره دوره اسلامی، سفالهای پیش از اسلام، تجهیزات سوارکاری، ابزارهای رزمی و نقاشیهایی از چهره فردوسی بهنمایشدرآمده است.
بخش بعدی تالار آرامگاه است که با کاشیکاری و گچبری تزیین شده و چهار ستون بلند مرمرین دارد. روی ستونها نقش فروهر (مرد بالدار) دیده میشود. در بخش پلکانی تالار، اشعار فردوسی روی دیوارها حک شده است. نقوش برجسته سنگی روی دیوارهای جنوبی و شرقی تالار، داستانهای شاهنامه را روایت میکنند. مهمترین این داستانها عبارتاند از:
- نبرد زال با شیر
- زال در پناه سیمرغ
- نبرد رستم با اژدها
- رفتن رستم به نبرد شاه مازندران
- نبرد رستم با دیو سپید
- نبرد رستم با یکی از پیلتنان مازندران
- جنگ رستم با اسفندیار و پیروزی رستم
ساعات بازدید و قیمت بلیط آرامگاه فردوسی
مجموعه آرامگاه فردوسی هر روز صبح ساعت ۸ باز میشود و در تابستان تا ساعت ۱۹ به کار خود ادامه میدهد، اما در زمستان ساعت ۱۷ درها بسته میشود. اگر از باز بودن مجموعه مطمئن نیستید، میتوانید با شماره ۰۵۱۳۷۲۴۹۵۴۷ تماس بگیرید و سوال کنید.
روزهای تعطیل رسمی مجموعه معمولاً خیلی شلوغ است؛ بنابراین اگر میتوانید زودتر بروید تا مجبور نباشید در صف بمانید. بلیط ورودی را هم میتوانید دم در تهیه کنید. قیمت آن برای ایرانیها ۲۵ هزار تومان و برای گردشگران خارجی ۲۰۰ هزار تومان است. موزه و کتابخانه هم داخل مجموعه است و با همین بلیط میشود از آنها دیدن کرد.
بهترین زمان بازدید از آرامگاه فردوسی
اگر میخواهید باغ و آرامگاه فردوسی را در زیباترین حالت خود ببینید، بهترین زمان برای سفر به مشهد و توس را اواخر فروردین تا اردیبهشت انتخاب کنید. در این دو ماه، باغ کاملاً سرسبز است، درختان گل دادهاند و حوضها پر از آب هستند.
اوایل مهر تا آبان هم هوای خنک و مطبوعی دارد، هر چند برگ درختان کم کم زرد میشود. در مقابل، تابستان به جز ساعات اولیه صبح، گرمای نفسگیری دارد. به ویژه ظهر که آفتاب روی سنگهای مرمری میتابد، راه رفتن و بازدید را کمی سخت میکند.
زمستان هم روزهای ابری و برفی سرد هستند و باغ خالی از سبزی به نظر میرسد. در هر فصلی که میروید، سعی کنید بین ساعت ۹ تا ۱۱ صبح به آنجا برسید. در این زمان، هم هوا خنکتر است، هم نور مناسبی برای عکس گرفتن پیدا میکنید، هم ازدحام جمعیت کمتر است. جمعهها و تعطیلات رسمی، جمعیت بیشتر میشود، پس اگر میتوانید در روزهای عادی و صبح زود به آرامگاه بروید.
جاهای دیدنی نزدیک آرامگاه فردوسی
اگر از آرامگاه فردوسی بیرون بیایید، چند جای دیدنی دیگر هم در همان حوالی هست که میشود در همان روز از آنها دیدن کرد. نزدیکترین و مهمترینشان «گنبد هارونیه» است. این بنا فقط ۶۰۰ متر با آرامگاه فردوسی فاصله دارد و میشود پیاده رفت.
گنبد هارونیه در گذشته یک خانقاه بوده یعنی جایی که درویشها در آن عبادت و استراحت میکردند. بعضی از کارشناسان میگویند شاید «امام محمد غزالی»، عارف و فقیه معروف ایرانی هم آنجا دفن باشد. این گنبد ۲۵ متر ارتفاع دارد و شکل آن چهارگوش است. داخل بنا هم چند حجره و اتاقک با گچبریهای زیبا دیده میشود. این بنا سال ۱۳۱۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.
در همان نزدیکیها، بقایای «شهر کهن تابران توس» هم قرار دارد. تابران روزگاری مرکز شهر توس باستان بود و بسیار آباد و پررونق به شمار میرفت. امروز فقط خرابهها و دیوارهای قدیمی از آن مانده است. با قدم زدن در این محوطه تاریخی، میتوانید حس و حال زندگی در آن دوران را بهتر درک کنید. اگر به تاریخ و باستانشناسی علاقه داشته باشید، دیدن این بقایا برایتان جذاب خواهد بود.
در نزدیکی آرامگاه میتوانید سری هم به «قلعه حاجی تراب» بزنید. این قلعه نیز در منطقه توس و نزدیک آرامگاه فردوسی قرار دارد. معماری آن شبیه به بناهای دفاعی قدیم است و برای کسانی که به قلعههای تاریخی علاقه دارند، دیدنش خالی از لطف نیست. هر سه این مکانها در یک مسیر هستند و اگر نصف روز وقت بگذارید، میتوانید از همه آنها بازدید کنید.
مسیر دسترسی به آرامگاه فردوسی
اگر از مشهد با ماشین شخصی میروید، اول خودتان را به بلوار فردوسی برسانید. این بلوار از نزدیک حرم مطهر شروع میشود و به سمت شمال غرب میرود. مستقیم بروید تا به پل توس برسید. پل توس یک پل بزرگ روی «رودخانه کشف رود» است.
از روی پل که رد شدید، حدود ۵۰۰ متر بعد تابلوهای قهوهای رنگ آرامگاه فردوسی را میبینید. همین تابلوها شما را به بلوار بهارستان هدایت میکنند. انتهای این بلوار، در ورودی باغ آرامگاه است. یک پارکینگ بزرگ و رایگان هم آنجا هست. ماشین را پارک کنید و وارد شوید.
اگر میخواهید با اتوبوس راهی شوید، به پایانه مسافربری امام رضا علیهالسلام بروید. این پایانه در بلوار وکیلآباد، نزدیک حرم قرار دارد. آنجا دنبال خط «توس» بگردید. اتوبوسهای خط ۲۰۲ و ۲۰۷ مخصوص این مسیر هستند. سوار شوید. اتوبوس مستقیم شما را به مقابل در آرامگاه میبرد.
تاکسی اینترنتی (اسنپ یا تپسی) هم راحتترین گزینه است. اپلیکیشن را باز کنید و مقصد را «آرامگاه فردوسی، توس» وارد کنید. از حرم مطهر تا آنجا حدود ۲۵ تا ۳۵ دقیقه راه است. حواستان باشد که برخی رانندگان مقصد را دقیق نمیشناسند، بهتر است نقشه را چک کنید که به بلوار بهارستان برود. اگر چند روز در مشهد میمانید، رزرو هتل مشهد را در منطقه نزدیک حرم انجام دهید تا هم به حرم دسترسی داشته باشید و هم به بلوار فردوسی که مسیر اصلی رسیدن به آرامگاه است.
از قبر گلی تا مقبره ملی
در این مقاله از معماری آرامگاه فردوسی، تاریخچه، قیمت بلیط و مسیر دسترسی آن صحبت کردیم. بهعنوان توضیح پایانی این را بدانید که آرامگاه فردوسی در مسیر جاده ابریشم قدیم قرار داشته است. پژوهشگران تاریخی تأیید کردهاند که توس یکی از ایستگاههای اصلی این جاده بود. کاروانهای تجاری از چین و هند و فرارود به سمت غرب حرکت میکردند.
بسیاری از آنها در توس توقف میکردند. بعضی از مسافران از روی کنجکاوی یا احترام سری به قبر فردوسی میزدند. در آن زمان هیچ بنایی روی قبر نبود. با این حال اسم فردوسی در میان کاروانیان شناخته شده بود. امروز با اینکه جاده ابریشم از رونق افتاده، اما هر سال حدود یک میلیون نفر از این آرامگاه بازدید میکنند. همان نقشی که قبر قدیمی فردوسی برای کاروانیان داشت، حالا این بنا برای مسافران امروزی دارد.
سؤالات متداول
آرامگاه فردوسی در کدام شهر است؟
آرامگاه فردوسی در شهر توس قرار دارد. بسیاری از مردم فکر میکنند آرامگاه داخل مشهد است، اما باید ۲۵ کیلومتر به شمال غربی بروید تا به توس برسید.
معماری آرامگاه فردوسی شبیه چیست؟
آرامگاه فردوسی هم شبیه آرامگاه کوروش است و هم نقشهایی از تخت جمشید را دارد. معمار، هوشنگ سیحون، این ترکیب را از معماری هخامنشی گرفته است.
فاصله آرامگاه فردوسی تا حرم امام رضا چقدر است؟
فاصله آرامگاه فردوسی تا حرم امام رضا ۳۰ کیلومتر است. با ماشین شخصی حدود ۳۵ دقیقه راه دارید. اگر از حرم با تاکسی بروید، بسته به ترافیک بین ۲۵ تا ۴۰ دقیقه در راه خواهید بود.
