اگر از ده نفر بپرسید سوغات اراک چیست، احتمالاً هشت نفرشان جواب مشخصی ندارند. اما واقعیت این است که اراک سوغاتش هم زیاد است و هم متنوع، ولی به اندازهای که باید معرفی نشده است.
یک طرف خوراکیهای خوشطعم و ارزان مثل نان فطیر را دارید، طرف دیگر صنایع دستی باارزشی مثل فرش ساروق و ظروف قلمزنی و وسطش هم محصولات طبیعی مثل شیره انگور و عسل کوهستان و انار ساوه است. مسئله اینجا است که بسیاری از مسافرها نمیدانند جنس اصل را چطور تشخیص بدهند، از کجا بخرند و چطور سوغات را سالم به خانه برسانند. در این مقاله از قطار فدک همه این سؤالها را جواب دادهایم؛ سوغات اراک را دستهبندی و معرفی کردهایم و نکات خرید و نگهداریشان را هم نوشتهایم. اگر راهی اراک هستید تا پایان همراه ما باشید.
انواع شیرینی و خوراکی های سوغات اراک
خوراکیهای شهر اراک آنقدر خاص و سالم هستند که ارزشش را دارد حتی اگر فقط برای چشیدن طعم واقعی جوزغند یا نان فطیر، بلیط قطار اراک، بلیط اتوبوس و یا بلیط هواپیما بگیرید و راهی شوید. در این شهر شیرینیها با مواد طبیعی مثل گردو و شیره انگور تهیه میشوند و خبری از افزودنیهای مصنوعی نیست. در ادامه لیست خوشمزهترینهایی را که حتما باید در اراک امتحان کنید، میبینید.
نان فطیر (فتیر) اراک
نان فطیر یا همان «فتیر»، شناختهشدهترین سوغات اراک است. این نان شیرین و سنتی را داخل تنور میپزند و رنگ طلایی رویش به خاطر زردچوبهای است که به خمیرش اضافه میکنند. بوی هل و گلاب همراه با عطر کنجد و سیاهدانه برشتهشده روی نان، از چند کوچه آنطرفتر هم آدم را به خودش میکشد.
بافت فطیر اراک هم متراکم و لایهلایه است و هم نرم و لطیف و بدون جوش شیرین یا ماده نگهدارنده شیمیایی پخته میشود. ریشهاش به روستاهای استان مرکزی برمیگردد. قدیمترها زنان روستایی برای نوروز و عروسی خمیری از شیر و شکر و روغن حیوانی درست میکردند و در تنور گلی خانه میپختند. کمکم با گسترش شهرنشینی، پخت فطیر از خانهها به فطیرپزیهای بازار منتقل شد و حالا دیگر سفره پذیرایی مردم اراک بدون فطیر معنا ندارد.
فطیر اراک سه نوع دارد: «فطیر» که نرم و ضخیم است و شبیه نان میماند، «کسمه» که نازک و ترد است و به راحتی میشکند، و «شیرمال» با رویی براق و کمی پفدار. کسمه خیلی شکننده است و حتماً باید داخل جعبه کارتنی محکم حملش کنید وگرنه تا به خانه برسید خرد میشود. فطیر را هم از فطیرپزی بخرید نه بستهبندی سوپرمارکتی، چون اصلاً قابل مقایسه نیستند.
نوع نرم داخل کیسه دربسته حدود ۴ روز دوام میآورد و در فریزر تا یک ماه سالم میماند. کسمه هم چون رطوبت ندارد عمرش خیلی بیشتر است. طرز خوردنش هم ساده است؛ گرمش کنید و با پنیر و گردو صبحانه بخورید یا تکهتکهاش کنید و داخل چای بریزید. قیمت هر سه نوع نیز ارزان و مقرونبهصرفه است.
جوزغند؛ بمب انرژی و گرانترین سوغات سنتی اراک
جوزغند لوکسترین و ارزشمندترین شیرینی بومی ایران و سوغات اراک است. ریشهاش به شهر تاریخی نراق برمیگردد ولی در بازارهای اراک هم بهعنوان یک کالای اعیانی و گرانقیمت خرید و فروش میشود. اسمش هم جالب است؛ «جوز» یعنی گردو و «غند» یعنی قند، که دقیقاً دو ماده اصلی تشکیلدهندهاش هستند. قدمت این خوراکی به قرنها پیش و حتی دوره ساسانیان میرسد.
آن زمانها چون حجمش کم بود، زود خراب نمیشد و انرژی بسیار بالایی داشت، سربازها بهعنوان جیره جنگی همراهشان میبردند. مسافرها و چوپانها هم بهعنوان توشه راه از آن استفاده میکردند. ساختن جوزغند کار سادهای نیست و تمام مراحلش دستی انجام میشود. اول پوست یک نوع هلوی محلی و معطر به اسم «اَلگ» را با ظرافت جدا میکنند و هستهاش را درمیآورند.
بعد میوه را زیر آفتاب نیمهخشک میکنند و جای خالی هسته را با مخلوطی از پودر مغز گردو، بادام، هل، خاکقند، هسته زردآلو و ادویههای بومی پر میکنند. دوباره میگذارند خشک شود تا رطوبتش کامل برود. طعم نهایی جوزغند هم خیلی خاص است؛ مزه ملس و ترشوشیرین پوسته خشک میوه با شیرینی معطر و آجیلی مواد داخلش مخلوط میشود و تضاد خوشمزهای را درست میکند.
غیر از نوع رایج هلویی (اَلگ)، جوزغند با آلو، انجیر و گلابی هم درست میشود ولی نوع هلویی مرغوبترین و گرانترین مدل است. کالری و مواد مغذی بالایی دارد و برای کوهنوردها، ورزشکارها و دانشآموزهایی که به انرژی بالایی نیاز دارند، مناسب است. معمولاً هم به صورت میانوعده و در تکههای کوچک خورده میشود. قیمتش به خاطر سختی تولید و گرانی مواد اولیه مثل گردو و هلوی خشک، جزو لوکسترین سوغاتهای منطقه به حساب میآید.
ولی ماندگاری بالایی دارد؛ چون کاملاً خشک است در جای خنک و خشک چندین ماه سالم میماند و اگر در یخچال یا فریزر بگذاریدش عطر و طعمش بهتر حفظ میشود. موقع خرید هم دقت کنید محصول تمیز باشد و رد کرمخوردگی روی بافت میوه خشک وجود نداشته باشد.
شیره انگور تاکستانهای اراک
یکی دیگر از سوغاتهای قدیمی و ریشهدار اراک، شیره انگور است که محلیها به آن «دوشاب» میگویند. این محصول کاملاً طبیعی و سالم است و انرژی بالایی دارد. اطراف اراک تاکستانهای بزرگ انگور وجود دارد و همین باعث شده از خیلی وقت پیش، شیرهپزی بین مردم منطقه رواج داشته باشد. درست کردن دوشاب کار راحتی نیست. آب انگور تازه را داخل دیگهای بزرگ مسی ساعتها میپزند و در بین کار مقداری «خاک سفید» که یک نوع خاک رس خاص محلی است را به آن اضافه میکنند. این ماده اسیدیته آب انگور را از بین میبرد و شیره نهایی را شفاف، غلیظ و ماندگار میکند.
تفاوت بزرگ دوشاب سنتی اراک با نمونههای صنعتی همینجا است؛ شکر مصنوعی اصلاً در آن استفاده نشده و هر چه شیرینی دارد از قند طبیعی خود میوه است. به همین دلیل هم برای دیابتیها گزینه بهتری است و هم ورزشکارها از آن استفاده میکنند. دوشاب مرغوب باید کِشدار و شفاف باشد و ذرات معلق نداشته باشد. طعمش هم شیرینی شدیدی دارد همراه با کمی عطر سوختگی ملایم که حالت کاراملی به مزهاش میدهد.
دوشاب مصرفهای مختلفی دارد؛ صبحانه با ارده یا خامه مخلوط میکنند، همراه شیر برنج و فرنی میخورند، شربت تابستانی از آن درست میکنند و در پخت حلواهای سنتی هم کاربرد دارد. زمستانها هم مردم محلی شیره را با برف تمیز یعنی برفی که چند روز مداوم پشت سر هم باریده است، مخلوط میکنند و بهعنوان نوعی دسر میخوردند. ماندگاریاش بالا است و داخل ظرف دربسته مدتها سالم میماند. شکرک زدنش در هوای سرد هم طبیعی است و با حرارت غیرمستقیم رفع میشود. قیمتش بسته به غلظت و نوع انگور، متوسط تا گران است.
باسلوق (راحتالحلقوم محلی) اراک
باسلوق اراک اصلاً شبیه آن راحتالحلقومهای سفید و ژلاتینی صنعتی که در فروشگاهها میبینید نیست. این شیرینی که به «راحتالحلقوم روستایی» هم معروف است، در واقع یک فرآورده جانبی از پخت شیره انگور به حساب میآید. ماده اصلیاش شیره انگور غلیظ و تازه است که با نشاسته گل، گلاب و کمی ادویه معطر مثل هل روی حرارت ملایم هم میزنند تا به قوام و غلظت دلخواه برسد.
بعد از سرد شدن، خمیرش را با دست شکل میدهند و روی هر تکه یک مغز گردوی کامل فشار میدهند یا آن را در پودر نارگیل میغلتانند. رنگش هم به خاطر شیره انگور، قهوهای روشن تا تیره است. طعمش هم شیرینی طبیعی و ملایمی دارد که نه گلو را میزند و نه حالت مصنوعی دارد.
باسلوق سنتی چون ژلاتین مصنوعی و شکر سفید ندارد، بافتش نرم و کِشدار است و برای پذیرایی شب یلدا و عید نوروز گزینه سالمی به حساب میآید.
طرفدارهایش بیشتر کسانی هستند که طعمهای سنتی دوست دارند و از شیرینیهای کارخانهای دوری میکنند. فقط در نگهداریاش دقت کنید؛ در ظرف باز خشک و سفت میشود و جای گرم هم کپک میزند. بهترین کار نگهداری در ظرف دربسته داخل یخچال است تا چند هفته تازه بماند. قیمتش هم بسته به مقدار گردو، در رده متوسط قرار دارد.
گوشفیل اراکی
گوشفیل اراک شیرینی سرخکردهای است که در شهد غلیظ زعفران و گلاب خوابانده شده است. شاید اسم گوشفیل شما را به یاد اصفهان بیاندازد، ولی بافت و شیوه مصرفش تفاوتهای جدی با نمونه اصفهانی دارد. خمیرش را با آرد، تخممرغ و ماست درست میکنند، خوب ورز میدهند و بعد خیلی نازک پهنش میکنند.
خمیر نازکشده را در روغن داغ سرخ میکنند و همان لحظه داخل شهد غلیظ زعفران و گلاب میاندازند تا شیرینی را کامل به خودش بکشد. بافت گوشفیل اراک خشک، ترد و شکننده است، طوری که زیر دندان صدای خرد شدن میدهد. فرقش با اصفهان هم در نحوه سرو کردن است؛ اصفهانیها کنار دوغ ترش نعنایی میخورند، ولی اراکیها آن را بهعنوان شیرینی مجلسی یا همراه چای داغ عصرانه سرو میکنند.
کسانی که زولبیا و بامیه دوست دارند، معمولاً عاشق گوشفیل هم میشوند، چون طعم و ساختار مشابهی دارند. درباره خرید و نگهداریاش هم باید بدانید که گوشفیل خیلی شکننده است و با کوچکترین فشار کامل خرد میشود.
پس حتماً داخل جعبه کارتنی سفت و محکم حملش کنید. یک نکته دیگر هم هست؛ اگر در معرض رطوبت یا هوای آزاد بماند، تردیاش از بین میرود و بافتش نرم و لاستیکی میشود. قیمتش هم ارزان و اقتصادی است و میتوانید از قنادیهای سنتی و کارگاههای شیرینیپزی اراک بهترین نوع گوشفیل را خریداری کنید.
حلوا ارده و حلوا شکری اراک
حلوا ارده و حلوا شکری از پرانرژیترین و مقویترین سوغاتهای استان مرکزی هستند. تولید انبوه این محصول بیشتر به شهر محلات شهرت دارد، ولی مرغوبترین نمونههای سنتی و دستیاش را در بازار قدیم اراک پیدا میکنید. پایه اصلی این خوراکی کنجد مرغوب است که بو داده و آسیاب میشود و ارده به دست میآید.
در روش سنتی و درجهیک، ارده را با شهد غلیظی که از پخت شکر و عصاره ریشه گیاه «چوبک» تهیه شده مخلوط میکنند و ساعتها با دست یا دستگاههای کند ورز میدهند. همین ورز دادن مداوم و طولانی باعث میشود بافت محصول نهایی نخدار، رشتهای، کِشدار و نرم شود. این تفاوت بافت را وقتی کنار نمونههای صنعتی بگذارید به وضوح متوجه میشوید؛ جنس کارخانهای خشک و پودری است ولی نمونه سنتی نرم و رشتهرشته از هم جدا میشود.
به خاطر طبع گرم و کالری بالایش، حلوا ارده بهترین گزینه برای صبحانه در روزهای سرد سال است. کوهنوردها و سالمندها و کسانی که پرتحرک هستند هم بهعنوان غذای مقوی سراغش میروند. مردم معمولاً با نان سنگک داغ آن را میل میکنند و گاهی هم کره محلی کنارش میگذارند.
درباره حمل و جابهجاییاش باید حواستان باشد که روغن کنجد ممکن است از بستهبندی بیرون بزند. بهتر است ظرفش را داخل کیسه ضخیم بگذارید یا از ظروف پلاستیکی دربدار و محکم استفاده کنید. یک نکته را هم بدانید؛ اگر روغنی روی سطح حلوا یا ته ظرف دیدید، معنیاش این نیست که خراب شده است برعکس، جدا شدن روغن نشانه خالص بودن ارده و سالم بودن محصول است. ماندگاریاش هم طولانی است، فقط در جای خنک و دور از نور مستقیم آفتاب نگهش دارید.
صنایع دستی سوغات اراک
در اراک هنر دست قیمت و ارزش بالایی دارد و بهتر است با حوصله و سر فرصت سراغ انتخاب گیوه، فرش یا ظروف مسی بروید.
فرش ساروق اراک معروف به فرش آهنین
فرش ساروق معروفترین برند قالی در استان مرکزی است. این فرش اعتبار بینالمللی دارد و در جایگاه بهترین سوغات اراک قرار میگیرد. در بازارهای جهانی به خاطر استحکام بینظیرش به «قالی آهنین» شهرت پیدا کرده است. این دستبافته نفیس را بافندگان ماهر با گرههای نامتقارن (گره فارسی) و بسیار متراکم روی چلههای پنبهای میبافند.
از نظر ظاهری، پرزهای بلند و ضخیم و گوشتی دارد که وقتی رویش راه بروید نرمی و گرمایش را زیر پا حس میکنید. رنگبندی فرش ساروق هم خاص است، مخصوصاً آن قرمز لاکی و پختهاش که از گیاه «روناس» و فرآیند تخمیر با دوغ به دست میآید. این رنگ قرمز عملاً امضای بصری فرش ساروق است و نشانه اصالتش به حساب میآید. طرحهایی هم که رویش بافته میشود اغلب نقشههای اصیل و کلاسیک مثل «لچک ترنج»، «ماهی درهم» و طرحهای بوتهای سراسری (آمریکایی) هستند که هیچوقت از مد نمیافتند.
بیشتر کسانی که فرش ساروق میخرند یا عاشق هنر هستند یا دنبال یک کالای سرمایهای و موروثی برای خانوادهشان میگردند. نکته جالب فرش ساروق این است که برخلاف بسیاری از کالاها، با استفاده شدن و گذشت زمان ارزشش بیشتر میشود نه کمتر. از نظر کاربرد هم چون وزن سنگین و ضخامت زیادی دارد، روی سرامیک و سنگ کاملاً ثابت میماند و جمع نمیشود.
برای سالنهای پذیرایی با رفتوآمد زیاد هم عالی جواب میدهد. قیمتش البته لوکس و بسیار گران است و خریدش بدون دقت و بررسی منطقی نیست. حتماً پشت فرش را نگاه کنید، تعداد گرهها را بسنجید و از کارشناسان خبره بازار فرش اراک مثل متخصصان سرای کاشانی مشورت بگیرید تا مطمئن شوید الیاف فرش اصل و رنگش گیاهی است.
گیوه سنجان؛ پاپوش ملی و خنککننده طبیعی
گیوه سنجان را باید اوج هنر کفشدوزی سنتی ایران دانست. این پاپوش در فهرست آثار ملی ثبت شده و مرکز اصلی تولیدش منطقه سنجان در حاشیه شهر اراک است. ساختارش کاملاً دستساز است و دو بخش دارد. رویهاش را زنان هنرمند منطقه با نخ پنبهای سفید و سوزن مخصوص میبافند. گرهها خیلی ریز و فشرده هستند.
زیرهاش هم که به آن «تخت گیوه» میگویند، در نمونههای اعلا از هزاران لایه پارچه نخی و چرم فشردهشده ساخته شده که با نوارهای چرمی ضخیم به هم متصل شدهاند. همین ساختار دوگانه است که گیوه سنجان را خنککننده پاپوش طبیعی پا کرده است. هوا از سوراخهای ریز رویه بافتهشده رد میشود و داخل کفش گردش میکند، در همان حال تخت، پارچهای عرق و رطوبت پا را جذب میکند. نتیجهاش هم خنکی کامل پا است، حتی در گرمترین روزهای تابستان، بدون اینکه بوی بدی ایجاد شود.
افرادی که پایشان زیاد عرق میکند، کسانی که در مناطق گرم پیادهرویهای طولانی دارند یا هرکسی که به پوششهای سنتی و هنری علاقهمند است، از خرید گیوه سنجان پشیمان نمیشود. نکته جالب گیوه اصیل این است که لنگه چپ و راست ندارد. بعد از چند بار پوشیدن، خودش فرم پا را به خودش میگیرد. ولی هنگام خرید باید حواستان باشد؛ فشردگی بافت رویه و کیفیت تخت زیرین را بررسی کنید.
بعضی نمونهها زیره پلاستیکی یا ابری دارند که قیمتشان پایینتر است، ولی آن خاصیت خنککنندگی و طبی که مدل اصیل پارچهای دارد را ندارند. گیوه را هم میشود شست و هم تمیز کرد. البته قیمت نمونههای دستدوز و درجهیکش گران و نفیس است.
مسگری و ظروف مسی در اراک
ظروف مسی از قدیمیترین صنایع دستی اراک هستند و هنوز هم در راسته مسگرها (چهارسوق) صدای چکشکاریشان شنیده میشود. این ظروف دو نوع هستند. نوع اول ظروف آشپزخانهای مثل دیگ، قابلمه و ماهیتابه که با ورق ضخیم مس ساخته میشوند و داخلشان لایه قلع سفید دارد تا برای پختوپز بهداشتی و بیخطر باشند.
نوع دوم ظروف دکوری و پذیرایی مثل سینی کنگرهدار، گلدان و پارچ که روی سطح بیرونیشان با ضربات چکش منظم یا طرحهای قلمزنی کار شده است. اگر میخواهید مس دستساز مرغوب اراک را از نمونه پرسی کارخانهای تشخیص بدهید، وزنش را بسنجید و بدنهاش را نگاه کنید. مس دستساز سنگینتر است و رد چکشکاری دست روی بدنهاش مشخص است.
ظروف مسی برای آشپزهایی که پخت حرفهای انجام میدهند عالی هستند، مخصوصاً برای پختن خورشت و مربا که انتقال یکنواخت حرارت بسیار اهمیت دارد. علاقهمندان دکوراسیون سنتی و کلاسیک هم از خرید ظروف مسی تزیینی خوشحال میشوند.
نکته جالب مس هم این است که ارزش ذاتی فلز دارد و خریدش نوعی سرمایهگذاری هم هست؛ حتی وقتی کهنه شود باز هم خریدار دارد.
قلمزنی اراک
قلمزنی یکی از صنایع دستی اصلی اراک است. در این هنر، طرحها و نقشها با ضربه چکش بر قلمهای فولادی روی سطح ظروف مسی یا برنجی ایجاد میشود. قبل از شروع کار، داخل یا پشت ظرف را با قیر سفت پر میکنند تا فلز سوراخ نشود و صدای چکش هم کمتر شود.
بعد هنرمند با قلمهای مختلف فلز را میتراشد تا نقشهایی مثل گل و پرنده و طرحهای هندسی شکل بگیرد. فرق قلمزنی دستی با نمونههای پرسی کارخانهای هم در عمق شیارها و برجستگیها است؛ کار دستی نقوش زندهتری دارد و وزن ظرف هم سنگینتر است.
این ظروف برای پختوپز یا استفاده روزمره ساخته نشدهاند؛ جایگاه اصلی آنها روی دیوار خانه یا ویترین دفتر کار است. محصولاتی مثل سینیهای بزرگ، گلدان و آینه شمعدانهای قلمزنی حکم یک اثر هنری را دارند و طبیعتاً به خاطر زحمت زیاد استادکار، قیمتشان بالا است.
معمولاً کسانی سراغ این کارها میروند که میخواهند هدیهای رسمی و ماندگار بدهند.
منبتکاری و کندهکاری روی چوب در اراک
منبتکاری هنری قدیمی اراک است که در آن با مغار (قلم فلزی) روی چوبهای محکمی مثل گردو و راش نقشهای برجسته میاندازند. فرق این کار با معرق در سهبعدی بودن طرحها است؛ یعنی سطح چوب صاف نیست و حجم دارد. حاصل این زحمت استادکاران اراکی را در مبلهای سلطنتی، قاب آینه و ظروف پذیرایی میبینید.
اگرچه منبتکاری بیشتر جنبهای تزیینی دارد، اما استفاده از آن در ساخت سرویس خواب و مبلمان نیز بسیار رایج است. ارزش و عیار نهایی این آثار، وابستگی مستقیمی به ظرافت سنبادهزنی و یکنواختی رنگ چوب دارد. هنگام خرید باید دقت داشته باشید که چوب فاقد هرگونه ترک مویی باشد، زیرا این ترکها مقاومت کار را کم کرده و منجر به شکستگی زودرس میشوند.
طبیعتاً اجرای طرحهای ظریف روی چوبهای نفیس، هزینه تمامشده را افزایش میدهد.
تذهیب و نگارگری اراک
تذهیب و نگارگری هنر کشیدن نقشهای بسیار ریز و دقیق با قلمموهای مویی نازک و رنگهای طبیعی معدنی و گیاهی است که در اراک سابقهای طولانی دارد. تذهیب بیشتر روی خطوط هندسی، اسلیمی و ختایی تمرکز دارد و با آبطلا و رنگهای لاجوردی حاشیه متون را تزیین میکند.
نگارگری اما نقاشیهای مینیاتوری از چهره، مجالس بزم، شکارگاه یا داستانهای حماسی است. برای ساخت این آثار، هنرمندان اول کاغذ دستساز یا مقوای فشرده را با مواد نشاستهای و سفیده تخممرغ «آهار مهره» میدهند تا سطح کار صاف و غیرقابل نفوذ شود. بعد با ذرهبین و دقت بالا رنگگذاری میکنند.
بیشترین کاربرد این هنر در تزیین حاشیه صفحات قرآن، دیوان اشعار، تقدیرنامههای رسمی سطح بالا، جلد کتابهای نفیس و تابلوهای دیواری دکوراسیون است. خریدارهای اصلی هم کلکسیونرهای آثار هنری، موزهها و سازمانهایی هستند که هدایای فاخر و رسمی اهدا میکنند.
قیمت هم بر اساس عیار و مقدار طلای بهکاررفته، اندازه اثر، تراکم نقوش و امضای استادکار تعیین میشود و در رده بسیار گران و نفیس قرار دارد. برای حفاظت از این آثار هم باید داخل قابهای شیشهدار استاندارد قرار دهید، طوری که بین شیشه و کاغذ فاصله باشد. دور نگه داشتن از نور مستقیم خورشید و رطوبت هم ضروری است وگرنه رنگها میپرند و کاغذ موج برمیدارد.
سفالگری و سرامیک اراک
سفالگری هنر شکل دادن به گل رس روی چرخ است و در اراک و روستاهای اطرافش رواج دارد. محصولات لالجین همدان هم در بازار اراک زیاد دیده میشود، ولی کارگاههای بومی خود اراک هم فعال هستند. ظرف بعد از فرم گرفتن و خشک شدن اولیه، داخل کوره در دمای بالا پخته و سخت میشود.
دو نوع محصول سفالی وجود دارد: «بدون لعاب» با سطح زبر و خاکیرنگ شبیه کوزههای آب قدیمی و «لعابدار» که بعد از پوشش شیشهای رنگی (معمولاً فیروزهای یا لاجوردی) بار دوم در کوره حرارت میبیند و سطحش براق و ضدآب و بهداشتی میشود. نوع مدرنتر هم سرامیکهایی هستند که با خاک سفید (کائولن) ساخته میشوند و از سفال قرمز ظریفتر و مقاومترند.
سفال خام چون راه تنفس دارد، آب را خنک نگه میدارد و برای گلدان عالی است. اما برای سرو دیزی و آش، باید سراغ مدلهای لعابدار بروید که هم کاربردیاند و هم دکوری. قیمت این ظروف نسبت به بقیه صنایع دستی مناسبتر است. هنگام خرید دقت کنید لعاب ظرف ترک ریز نداشته باشد؛ چون هم بهداشتی نیست و هم زود میشکند. برای شستوشو از ماشین ظرفشویی استفاده نکنید و مراقب باشید ظرف داغ ناگهان سرد نشود.
رودوزیهای سنتی اراک
در استان مرکزی چند نوع هنر تزیینی روی پارچه رواج دارد که به آنها رودوزیهای سنتی میگویند. سطح پارچههای نفیس مثل ترمه و مخمل و کتان با نخهای ابریشمی، گلابتون و تکهپارچههای رنگی پوشانده میشود.
در ملیلهدوزی استادکار مفتولهای فنری ریز نقرهای یا طلایی را روی طرحهای آماده میدوزد که به پارچه برجستگی و درخشش میدهد. تکهدوزی هم یعنی وصل کردن قطعات هندسی از پارچههای مختلف به هم و ساختن طرح جدید. بیشترین کاربرد این هنر در دکوراسیون داخلی خانه است که شامل رومیزی مجلسی، روتختی، کوسن، بقچه، سجاده و جانماز میشود. گاهی هم یقه و سرآستین لباسهای فاخر با همین روش تزیین میشود.
بیشتر مشتریهای این محصولات خانوادههایی هستند که جهیزیه عروس آماده میکنند یا به چیدمانهای سنتی و اشرافی علاقه دارند. قیمتشان هم به خاطر زمانبر بودن دوخت دستی و گرانی پارچههای پایه، در رده گران و نفیس قرار دارد. نگهداریشان هم دقت میخواهد؛ شستشو باید خشکشویی باشد یا با دست و شوینده ملایم انجام شود. اتو هم مستقیم روی دوختها نزنید چون بافت برجسته آسیب میبیند و رنگ نخهای فلزی عوض میشود. از برخورد اشیاء تیز با سطح کار هم پرهیز کنید تا نخکش نشود.
سوغاتهای طبیعی و فرهنگی اراک
سوغات طبیعی اراک محصولاتی هستند که بدون فرآوری صنعتی از باغها و کوهستانهای استان مرکزی میآیند. انار پوستکلفت ساوه، گردوی کاغذی شازند، کشمش و مویز خنداب، سماق وحشی کوهستان و عسل طبیعی زنبوردارهای محلی همه جزو این دسته هستند و کیفیتشان مدیون آبوهوا و خاک این سرزمین است.
سوغات فرهنگیاش اما با شهرهای دیگر فرق دارد. در اراک خبری از ماکت و مگنت نیست. صابون آشتیان میراث دانش شیمی بومی چند صد ساله است. آثار مفاخری مثل امیرکبیر و پروین اعتصامی پیوندی عمیق با تاریخ سیاسی و ادبی ایران دارند. ادوات تعزیه میراث هنر آیینی ثبتشده یونسکو است و فرش سلطانآباد هم هر کدام تکهای از هویت هنری این شهر را نشان میدهند. هر کدام از موارد زیر سوغاتیهای ارزشمند طبیعی و فرهنگی اراک هستند که نباید آنها را از دست بدهید.
انار ساوه
انار ساوه سوغاتی کاملاً طبیعی است که مستقیم از باغهای استان مرکزی میآید. آبوهوای نیمهخشک و خاک حاصلخیز این منطقه میوهای بار آورده که با انار شهرهای دیگر تفاوت محسوسی دارد. اولین چیزی که متوجه میشوید پوست کلفت و چرمیاش است.
این پوست ضخیم مثل زره عمل میکند و جلوی تبخیر آب دانهها و نفوذ آفات را میگیرد. نتیجهاش این است که انار ساوه بدون نیاز به سردخانه یا ماده نگهدارنده، ماهها سالم میماند و حتی به مسافتهای دور هم قابل حمل است. وقتی بازش کنید دانههای درشت و آبدار با رنگ قرمز تیره یا جگری میبینید که طعم ملسی دارند؛ نه خیلی ترش و نه خیلی شیرین، درست وسط این دو طعم است.
انار ساوه اواسط پاییز برداشت میشود، اما به خاطر ماندگاری بالایش تا پایان زمستان هم در دسترس است. مصرفش فقط تازهخوری نیست؛ آبانار طبیعی برای تصفیه خون، رب انار غلیظ خانگی و ناردونه (دانههای خشکشده که بهعنوان چاشنی غذا استفاده میشود) همه از همین میوه تهیه میشوند.
اگر سفر طولانی در پیش دارید و دنبال یک سوغات ارگانیک با خواص آنتیاکسیدانی هستید، انار ساوه جواب میدهد. فقط موقع انتخاب حواستان باشد؛ اناری که نسبت به اندازهاش وزن بیشتری دارد پرآبتر است. انار سبک معمولاً خشک است و کیفیت خوبی ندارد.
گردوی شازند
گردوی شازند و روستاهای کوهستانی اطراف اراک جزو سوغات طبیعی منطقه است. کیفیت و طعم این گردو به آبوهوای سرد کوهستان و آبهای منطقه بستگی دارد و هیچ فرآوری صنعتی رویش انجام نمیشود. به این گردو «کاغذی» میگویند چون پوست چوبیاش آنقدر نازک است که با فشار دست میشکند.
مغزش هم با گردوهای مناطق گرمسیر فرق دارد؛ رنگش روشن و سفید است و چربیاش خیلی بالا است. همین چربی طبیعی باعث میشود وقتی آسیابش کنید حالت خمیری پیدا کند و طعمی غنی و کرهای داشته باشد.
گردوی شازند را اوایل پاییز برداشت میکنند، پوست سبزش را میگیرند و در سایه یا آفتاب ملایم خشک میکنند. کاربردهایش هم زیاد است. صبحانه همراه پنیر سرو میشود، برای پخت خورش فسنجان عالی جواب میدهد چون چربی بالایش لعاب خوبی به خورش میدهد و برای تزیین شیرینیهای سنتی هم از آن استفاده میکنند.
کسانی که منابع گیاهی امگا-۳ میخواهند و آشپزهایی که کیفیت خورششان برایشان مهم است، باید حتماً این گردو را امتحان کنند. یک نکته کلیدی اینکه همیشه گردو را با پوست چوبی بخرید. اگر مغز از پوست جدا باشد و در معرض هوا قرار بگیرد، سریع اکسید میشود، رنگش تیره و طعمش تلخ و نامطبوع میشود. به خاطر کیفیت صادراتی، قیمت این گردو در رده گران و لوکس قرار دارد.
کشمش و فرآوردههای انگور اراک
کشمش و فرآوردههای انگور از سوغاتهای طبیعی اراک هستند. در اصل میوه خشک شدهاند و کیفیتشان مستقیم به نژاد انگور و آبوهوای باغات منطقه بستگی دارد. خشک کردنشان هم که سایهخشک باشد یا آفتابخشک، فرآیند سادهای است و پیچیدگی خاصی ندارد. در اراک و خنداب انگورهای بیدانه به سه روش خشک و عرضه میشوند.
کشمش سبز قلمی با تیزاب مجاز تیمار میشود و در سایه و جریان هوا خشک میشود؛ به همین خاطر رنگ سبز و بافت نرمش حفظ میشود. کشمش آفتابی یا همان پلویی مستقیم زیر نور خورشید خشک میشود و رنگ قهوهای تیره با طعم کاراملی پیدا میکند. مویز هم از انگورهای دانهدار درشت سیاه و معمولاً نژاد شاهانی تهیه میشود که به خاطر بافت گوشتیترش، آنتیاکسیدان بیشتری هم در خودش دارد.
هر سه نوع کشمش کاربردهای خودشان را دارند. کشمش سبز بهترین جایگزین قند برای کنار چای است، مخصوصاً برای دیابتیها و سالمندها. کشمش آفتابی در طبخ غذاهایی مثل عدسپلو و کشمشپلو و شیرینیهای سنتی استفاده میشود. مویز هم بهعنوان تنقلات مقوی شناخته شده و برای تقویت حافظه دانشآموزها خوب است.
هر سه نوع منبع غنی انرژی سریعالجذب هستند و ورزشکارها هم حین تمرین از آنها استفاده میکنند.
سماق شازند
سماق شازند جزو سوغاتهای طبیعی منطقه است. این گیاه بیشتر به صورت خودرو در دامنههای سنگی کوهستان رشد میکند و کسی برای پرورشش کار خاصی انجام نمیدهد، پس محصولی کاملاً ارگانیک و وحشی به حساب میآید. سماق مرغوب شازند رنگ قرمز تیره یا قهوهای متمایل به زرشکی دارد و همین رنگ طبیعی نشانه اصالتش است.
نمونههای تقلبی بازاری معمولاً با رنگ شیمیایی تقویت شدهاند و رنگشان تند و غیرطبیعی به نظر میرسد. طعمش هم ترشی خاص و ملایمی دارد که مطبوع است و گلو را اذیت نمیکند. تولیدش هم ساده است؛ اواخر تابستان خوشههای میوه را میچینند، کامل خشکشان میکنند و بعد دانهها را از خوشه جدا و آسیاب میکنند.
سماق بیشتر بهعنوان چاشنی کنار غذاهای گوشتی سنگین مخصوصاً کباب کوبیده استفاده میشود. غیر از طعمدهی، به هضم چربی هم کمک میکند و اسید اوریک خون را پایین میآورد. در تهیه سس سالاد و طعمدار کردن مرغ هم مرسوم است. کسانی که نقرس یا دیابت دارند و افرادی که رژیم کمنمک گرفتهاند هم از سماق سود میبرند، چون طعم ترشش جای شوری نمک را میگیرد.
یک توصیه مهم هم برای خرید اینکه سماق را به صورت خوشه کامل یا دانه نکوبیده بخرید. وقتی خودتان آسیابش کنید، خیالتان راحت است که خالص است و با هسته یا مواد اضافی مخلوطش نکردهاند. سماق نکوبیده در جای خشک ماندگاری خیلی طولانی دارد و قیمتش هم متوسط است.
عسل طبیعی کوهستانهای اراک
عسل کوهستان اراک جزو سوغاتهای طبیعی منطقه است. کیفیتش کاملاً به فعالیت زنبور عسل و پوشش گیاهی بکر منطقه بستگی دارد و تنها کاری که صورت میگیرد برداشت عسل و مدیریت کندوها است. آبوهوای کوهستانی اراک، خمین و شازند به خاطر رویش انبوه گیاهان دارویی خودرو مثل گون، آویشن و کتیرا، شرایط عالی برای تولید عسلهایی با خواص درمانی ایجاد کرده است.
عسلهای این منطقه معمولاً دو نوع هستند. «تکگیاه» مثل عسل گون که رنگ روشن و طعم ملایمتری دارد، و «چهلگیاه» که از شهد چندین گل مختلف به دست میآید، عطر تندتر و رنگ تیرهتری دارد. یک نکته مهم هم بدانید و آن اینکه عسل خام و حرارتندیده این منطقه در هوای سرد شکرک میزند و رُس میبندد. خیلیها فکر میکنند این نشانه تقلبی بودن عسل است، در حالی که دقیقاً برعکس است؛ شکرک زدن نشان میدهد آنزیمهای عسل زنده هستند و کیفیت محصول بالا است.
عسل در کنار اینکه یک شیرینکننده طبیعی است، در طب سنتی نیز بهعنوان آنتیبیوتیک موضعی روی زخمها، تسکیندهنده سرفه و تقویتکننده عمومی بدن کاربرد دارد. بیماران دیابتی (البته با مشورت پزشک)، ورزشکاران حرفهای و کسانی که میخواهند قند و شکر سفید را از برنامه غذاییشان حذف کنند، بیشتر سراغ این سوغات میروند.
فقط برای خرید مطمئن حتماً از زنبوردارهای محلی شناختهشده تهیه کنید یا برگه آزمایشگاهی بخواهید تا میزان ساکارز عسل مشخص شود. قیمتش بسته به خلوص و نوع تغذیه زنبور، از متوسط تا بسیار گران فرق میکند. برای نگهداری هم بهتر است در دمای اتاق و داخل ظرف شیشهای یا سفالی نگه دارید.
حالا بیایید با سوغات فرهنگی شهر اراک بیشتر آشنا شویم:
آثار و کتب مفاخر اراک
آثار مهم اراک شامل نسخههای نفیس زندگینامه، دیوان اشعار، سردیسهای سنگی یا برنزی و پوسترهای هنری از چهرههایی مثل امیرکبیر، قائممقام فراهانی و پروین اعتصامی است.
برای خرید هم سراغ کتابفروشیهای قدیمی بازار، مراکز فرهنگی شهر و فروشگاه صنایع دستی حمام چهارفصل (موزه مردمشناسی اراک) بروید. علاقهمندان تاریخ سیاسی، پژوهشگران و کسانی که میخواهند کتابخانه یا دفتر کارشان هویت خاصی داشته باشد، از خرید این سوغاتها پشیمان نمیشوند.
ادوات و نسخ تعزیه اراک (هنر مذهبی)
استان مرکزی، مخصوصاً روستاهای اطراف اراک و شهر تفرش، مهد هنر تعزیه در ایران است و نسخههای معتبر زیادی از مجالس شبیهخوانی در همین منطقه نوشته شدهاند. سوغات مرتبط با این هنر آیینی که در فهرست یونسکو هم ثبت شده شامل نسخههای خطی و چاپ سنگی قدیمی از مجالس تعزیه، زره و کلاهخود دستساز با حلقههای ریز فلزی و ادوات موسیقی خاص مراسم مثل طبل و شیپور سنتی است.
هرکدام از این اشیاء بخشی از تاریخ درام مذهبی و فلزکاری ایران را روایت میکنند و ارزششان فراتر از یک وسیله نمایشی ساده است. کلکسیونرهای هنرهای آیینی، موزهدارها و پژوهشگران تئاتر مشتریهای اصلی این اقلام هستند. البته پیدا کردن نسخههای اصل کار سادهای نیست و باید در عتیقهفروشیها جستجو کنید یا با تعزیهگردانهای قدیمی ارتباط بگیرید. قیمت هم بسته به قدمت و ظرافت ساخت، در رده نفیس و گران قرار دارد.
دانش سنتی صابونسازی آشتیان
صابون آشتیان را نباید فقط یک شوینده ساده دید. این صابون نمادی از دانش شیمی و طب سنتی مردم این منطقه است که قدمت چند صد ساله دارد. بدون هیچ ماده شیمیایی مدرنی ساخته میشود؛ چربی حیوانی با قلیا مدتها در پاتیلهای مسی بزرگ پخته میشود و بعد صدها ساعت زیر آفتاب خشک میشود تا آماده شود.
پسماند مضری برای طبیعت ندارد و با پوست هم کاملاً سازگار است. خرید این صابون یعنی حمایت از یک کارگاه تاریخی و زنده نگه داشتن روشی که نسلها قبل ابداع شده است. در رفع حساسیتهای پوستی و تقویت مو هم جواب میدهد و قیمتش بسیار مناسب است.
نقشه فرش سلطانآباد اراک (تاریخ هنر)
سلطانآباد نام قدیم اراک است و در بازارهای جهانی فرش و حراجیهای بینالمللی، این اسم به سبک خاصی از طراحی قالی اشاره دارد. فرشهای سلطانآباد نقشمایههای بزرگ، رنگهای ملایم مثل آجری و خاکی و آبی روشن دارند و نسبت به فرشهای ریزبافت قم یا تبریز خلوتتر طراحی شدهاند.
خرید محصولاتی با طرح سلطانآباد چه قالیچه باشد، چه تابلو فرش و چه حتی نقشههای کاغذی شطرنجی قدیمی یعنی خریدن سندی از تاریخ هنر این شهر. این طرحها سلیقه هنری و رنگشناسی گیاهی بافندگان اراکی دوره قاجار را نشان میدهند و جالب اینکه با سلیقه غربی هم سازگاری بالایی داشتهاند.
مجموعهداران فرش، طراحان داخلی و کسانی که فرق فرش بازاری معمولی با اثر هنری دارای هویت تاریخی را درک میکنند، مشتری اصلی این سوغات هستند. قیمتش هم به خاطر ارزش هنری و کمیابی، بسیار گران و سرمایهای است.
از کجا و چگونه بهترین سوغات را در اراک بخریم؟
برای خرید سوغات اراک، اولین و مهمترین مقصدتان باید بازار تاریخی و سرپوشیده اراک باشد. این بازار قدیمی مرکز اصلی تجارت سنتی شهر است و تقریباً همه چیز را در آن پیدا میکنید.
برای ظروف مسی سراغ راسته مسگرها در چهارسوق بازار بروید. وقتی رسیدید، ظروف مختلف را دست بزنید و وزنشان را بسنجید. مس دستساز و اصیل سنگین است و رد ضربات چکش نامنظم روی آن دیده میشود. اگر ظرفی سبک بود و سطحش کاملاً صاف، بدانید که ماشینی ساخته شده و ارزش خرید ندارد. قبل از خرید هم حتماً قیمت را در چند حجره مقایسه کنید، چون در بازار سنتی اراک چانه زدن مرسوم و پذیرفته شده است.
فرش ساروق را هم از همین بازار بخرید. سرای کاشانی و سرای نو دو مکان معتبر برای خرید فرش هستند. ولی فرش را نباید عجولانه خرید؛ حتماً پشت فرش را ببینید، تعداد گرهها را بررسی کنید و با کارشناسان خبره حجرهها مشورت کنید. اگر تجربه قبلی ندارید، از فروشنده بخواهید تفاوت فرش دستباف و ماشینی را نشانتان بدهد.
خوراکیها اما داستان دیگری دارند. نان فطیر را هیچوقت بستهبندیشده از سوپرمارکت نخرید. سراغ فطیرپزیهای خیابانهای اطراف بازار، مثل خیابان محسنی یا خیابان امام بروید. بوی نان تازه از تنور خودش راهنماییتان میکند. فطیر را داغ و تازه از تنور بگیرید و اگر میخواهید به شهر دیگری ببرید، از خود فطیرپزی بخواهید داخل جعبه کارتنی برایتان بستهبندی کند. شیره انگور و باسلوق و جوزغند هم بیشتر در حجرههای عطاری و خشکبار بازار پیدا میشوند. قیمتها را مقایسه کنید و فریب جنسهای خیلی ارزان را نخورید.
گیوه دستدوز درجهیک را هم دو جا پیدا میکنید؛ فروشگاههای صنایع دستی ورودی بازار یا خود منطقه سنجان که منبع اصلی تولید گیوه است. اگر وقت دارید به سنجان بروید، چون هم قیمت مناسبتری دارد و هم اصالت بافت و کیفیت زیرهاش تضمینشده است.
قیمتها و نکات مهم هنگام خرید سوغات اراک
سوغات اراک از نظر قیمت به سه دسته تقسیم میشوند. دسته ارزان شامل نان فطیر، نان چای و صابون آشتیان است. اینها قیمت مناسبی دارند و برای خرید تعداد بالا جهت هدیه دادن مناسب هستند. دسته متوسط شامل شیره انگور، باسلوق، حلوا ارده، سماق و کشمش است. دسته گران و لوکس هم جوزغند، فرش ساروق، ظروف مسی قلمزنیشده و گیوه دستدوز اعلا است. خرید از دسته سوم بدون تحقیق و مشورت توصیه نمیشود.
برای خرید ظروف مسی اولین کار بلند کردن ظرف و سنجیدن وزنش است. مس دستساز سنگین است و رد چکشکاری نامنظم رویش دیده میشود. اگر سبک و صاف بود بدانید کارخانهای است. اگر هم قصد پختوپز دارید حتماً داخل ظرف را نگاه کنید؛ سفید و قلعاندود باشد یعنی برای پخت غذا مناسب است، ولی اگر داخلش قرمز مانده فقط برای دکور به درد میخورد و پختن غذا در آن مضر است. قیمت ظروف مسی بر اساس وزن فلز و دستمزد ساخت حساب میشود و چون تفاوت قیمت بین حجرهها گاهی قابل توجه است، حتماً در چند حجره قیمت بگیرید.
درباره خوراکیها هم مراقب قیمتهای خیلی پایین باشید. جوزغند و شیره انگور گرانترین سوغاتهای خوراکی اراک هستند و اگر جایی خیلی ارزانتر از بقیه میفروخت، احتیاط کنید. جوزغند ارزان معمولاً کهنه است یا مواد اولیه بیکیفیتی دارد. شیره ارزان هم غالباً رقیق شده یا به آن شکر اضافه کردهاند. شیره مرغوب باید غلیظ و شفاف باشد و وقتی قاشق بزنید کِش بیاید. جوزغند هم باید تمیز باشد و رد کرمخوردگی نداشته باشد. فطیر را هم فقط تازه از فطیرپزی بخرید و برای حمل جعبه کارتنی بخواهید.
حرف آخر: اراکی بخرید، اصیل بخرید
فقط یک نکته مانده که نباید فراموش کنید؛ هر جا واسطه حذف شود، هم کیفیت بالا میرود و هم قیمت پایین میآید. پس فطیر را از فطیرپزی، مس را از راسته مسگرهای بازار، فرش را از سرای کاشانی و گیوه را از خود سنجان بخرید. اگر اولین بارتان است که گذرتان به اراک میافتد، عجله نکنید؛ برای اینکه فرصت بازدید از جاهای دیدنی اراک و خرید بهترین سوغات را داشته باشید پیشنهاد میدهیم برای اقامت خود رزرو هتل در اراک را انجام دهید و قبل از سفر به اراک حتما لیست بهترین هتل های اراک از نظر مسافران را بررسی کنید.
اگر با آرامش چند روز اقمت در این شهر داشته باشید میتوانید با انرژی و با حوصله از موزههای اراک بازدید کنید، به بازار سرپوشیده آن بروید، قدم بزنید، بوی فطیر تازه و صدای چکش مسگرها را حس کنید و بعد خرید کنید. بازار اراک از آن جاهایی است که هرچه بیشتر وقت بگذارید، سوغات بهتری پیدا میکنید.
سؤالات متداول
بهترین سوغات اراک چیست؟
اگر به دنبال محبوبترین و خوشمزهترین خوراکی هستید، «نان فطیر» رتبه اول را دارد که هم خوشطعم است و هم قیمت مناسبی دارد. اما اگر به دنبال ارزشمندترین صنایع دستی هستید، «فرش دستباف ساروق» و بعد از آن «ظروف مسی قلمزنی» بهترین و ماندگارترین سوغاتهای این شهر محسوب میشوند.
آیا ماهی سوغات اراک محسوب می شود؟
خیر، اراک شهری کوهستانی و مرکزی است و دریا ندارد؛ بنابراین ماهی خوراکی سوغات آن نیست. اما نکته جالب و تخصصی اینجا است که استان مرکزی بهویژه شهر محلات در نزدیکی اراک)قطب تولید و صادرات «ماهیهای زینتی آکواریومی در ایران است. پس اگر کلکسیونر ماهی آکواریومی هستید، بله؛ اما اگر منظورتان ماهی برای ناهار و شام است، خیر.
آیا میتوانم سوغات اراک را آنلاین سفارش دهم؟
بله، خوشبختانه امروزه بسیاری از کارگاههای تولیدی و فروشگاههای صنایع دستی اراک در پلتفرمهای فروش آنلاین فعالیت میکنند. محصولاتی مثل شیره انگور، باسلوق، جوزغند و ظروف مسی به راحتی قابل سفارش و ارسال هستند. اما در مورد «نان فطیر»، اگرچه ارسال میشود، اما توصیه ما این است که برای تجربه کیفیت واقعی، آن را حضوری و داغ بخرید، چون در ارسال پستی کمی از تازگی و نرمی خود را از دست میدهد.
کجا میتوانم سوغات اراک را ارزانتر و با کیفیت پیدا کنم؟
برای خرید ارزانتر و باکیفیت، باید «واسطهها» و «بستهبندیهای لوکس» را حذف کنید. بهترین مکان، همان «بازار سرپوشیده و قدیمی اراک» است. در این بازار چون مرکز پخش اصلی است، قیمتها واقعیترند. همچنین برای خرید نان فطیر، به جای خرید از سوپرمارکتها یا قنادیهای لوکس بالای شهر، مستقیماً به کارگاههای پخت فطیر (فطیرپزیها) در بافت مرکزی شهر بروید تا هم جنس تازهتر بگیرید و هم هزینه کمتری بپردازید.
به به، خاطراتم زنده شد، اراک دانشجو بودم و بهترین نان فطیر و باسلوق رو خوردم
عالی بود زحمت کشیدین