آیا میدانستید کسی که آرامگاهش را با نخستین عدد دو رقمی ساختهاند، خودش جای قبرش را اشتباه انتخاب کرده بود؟ برای همین خیام بعد از مرگش سه بار نبش قبر شد تا بالاخره پس از هزار سال، آرامگاه امروزی را روی او ساختند. این یعنی از وقتی که از دنیا رفت تا وقتی که بنای امروزی را روی قبرش زدند، نزدیک به هزار سال طول کشید.
حالا اگر راهی نیشابور شوید، این بنا را در جنوب شرقی شهر میبینید، آن هم درست در انتهای بلواری که به اسم خود خیام نامگذاری شده است. در این مقاله، همه چیز را درباره خیام توضیح میدهیم. طوری که دیگر هیچ سؤالی برایتان باقی نماند و بدانید وقتی به نیشابور رسیدید، از کجا شروع کنید و چطور سفر خوبی را برای خودتان بسازید. همراه ما باشید.
آرامگاه خیام کجاست؟
آرامگاه خیام در جنوب شرقی نیشابور قرار گرفته و پیدا کردن آن کار سختی نیست، فقط باید نشانهها را درست دنبال کنید. از میدان فضل که بگذرید، بلوار شهدا شروع میشود. همینطور که جلو میروید، ساختمانها کوتاه و کوتاهتر میشوند تا به خیابان خیام یکم برسید.
انتهای این خیابان درست به باغ خیام میرسد؛ همان جایی که آرامگاه در آن دیده میشود. فاصله این مجموعه از میدان مرکزی نیشابور نزدیک شش کیلومتر است. اگر با ماشین به نیشابور آمدهاید برای رسیدن، مسیریاب را روی «باغ خیام» تنظیم کنید یا از مردم شهر بپرسید «باغ خیام کجا است؟»؛ همه میدانند و شما را راهنمایی میکنند. نکتهای که شاید به کارتان بیاید این است که آرامگاه عطار نیشابوری هم در همان حوالی است، پس میتوانید بازدید از هر دو را در یک برنامه قرار دهید.
اگر اهل تهران هستید و میخواهید سفر خود را با قطار شروع کنید، بهتر است از چند روز قبل بلیط قطار تهران به مشهد را رزرو کنید. بسیاری از مسافرها مسیر ریلی را به جاده ترجیح میدهند، چون یکی از امنترین وسیلهها برای سفر است و هم خستگی کمتری دارد.
خیام که بود؟
خیام نیشابوری سال ۴۳۹ هجری قمری به دنیا آمد، یعنی سال ۱۰۴۸ میلادی و پس از ۸۳ سال زندگی، سرانجام سال ۵۲۶ هجری (۱۱۳۱ میلادی) از دنیا رفت. او در روزگار سلجوقیان و در زمان پادشاهی ملکشاه زندگی میکرد و از همان جوانی به خاطر هوش ریاضیاش شهرت داشت، تا جایی که سلجوقیان از او خواستند در رصدخانه اصفهان مشغول شود و تقویم رسمی کشور را اصلاح کند.
حاصل این تلاش، تقویم جلالی بود. تقویمی که هنوز هم جزو دقیقترین تقویمهای جهان به شمار میرود و حتی از تقویم گریگوری که امروزه در اروپا و آمریکا استفاده میشود دقت بالاتری دارد، چرا که خطای آن در هر پنج هزار سال فقط یک روز است.
خیام در ریاضیات نیز دستاورد مهمی داشت و روشی هندسی برای حل معادلات درجه سوم پیدا کرد، در حالی که در ستارهشناسی هم جداول رصدی دقیقی تهیه کرد که سالها مرجع ستارهشناسان بعدی بود.
با همه این موفقیتهای علمی، امروز خیام را بیشتر با رباعیاتش میشناسیم، همان شعرهای کوتاه و عمیقی که فلسفه زندگی و مرگ را به سادهترین شکل ممکن بیان میکنند. نکته جالب دیگر اینکه پدرش خیمهدوز بود و به همین دلیل نام «خیام» روی او ماند. با این حال، برخلاف دیدگاههایی که وجود دارد، خیام اصالتاً روستازاده نبود، بلکه در نیشابور به دنیا آمد و همانجا نیز از دنیا رفت، هرچند مدتی از زندگیاش را در سمرقند و اصفهان گذراند.
درباره آرامگاه خیام نیشابوری
آرامگاه خیام یک بنای ۲۲ متری است که در میان باغی با مساحت ۲۰ هزار مترمربع قرار دارد و در همان محوطه، یک موزه، یک کتابخانه و یک مهمانخانه هم برای رفاه بازدیدکنندگان ساخته شده است. این مجموعه در سال ۱۳۴۲ خورشیدی (۱۹۶۳ میلادی) کار خود را آغاز کرد و سپس در ۱۸ آذر ۱۳۵۴، با شماره ۱۱۷۵ در فهرست آثار ملی ایران ثبت شد.
حالا اگر به آرامگاه دقت کنید، میبینید که سقف آن گنبدی مشبک از فولاد و بتن است و این گنبد روی بیست تیغه مارپیچی شکل سوار شده است؛ تیغههایی که از ده پایه پایین شروع میشوند و هر کدام به سمت بالا میچرخند.
به خاطر همین طراحی، بنا از یک جهت شبیه نیمکره روی زمین به نظر میآید و از جهت دیگر مانند یک دایره کامل دیده میشود. معمار این بنا چنین طراحی خاص را بیعلت انتخاب نکرده بود. مثلاً ده پایه نماد عدد ده است، چون عدد ده نخستین عدد دو رقمی در ریاضیات محسوب میشود و خیام نیز یک ریاضیدان بزرگ بود.
تاریخچه ساخت آرامگاه خیام
بعد از مرگ خیام در سال ۵۱۰ خورشیدی، پیکر او را در گورستان عمومی «حیره» در نیشابور دفن کردند، اما برای قرنها آن قبر سرپناهی نداشت و هیچکس به فکر ساختن یک بنای مناسب نبود، تا جایی که تا سال ۱۳۳۵ خورشیدی، آرامگاه خیام به شکل یک خرابه متروک درآمده بود که کسی نمیتوانست به راحتی آن را پیدا کند.
در همان سال، مسئولان فرهنگی کشور تصمیم گرفتند به این وضعیت پایان بدهند و «هوشنگ سیحون» را که قبلاً آرامگاه فردوسی و بوعلی سینا را طراحی کرده بود، به همراه «حسین جودت» مأمور بازسازی آرامگاه خیام کردند. سیحون و جودت وقتی به محل قدیمی رفتند، دیدند که قبر خیام به دیوار امامزاده محروق چسبیده و فضای کافی برای ساخت یک آرامگاه بزرگ وجود ندارد. پس تصمیم گرفتند مکان را کمی جابهجا کنند و جای تازهای در همان باغچه کناری، برای ساخت آرامگاه در نظر بگیرند.
سیحون طراحی را با دقت بالایی شروع کرد و همه تلاش خود را به کار برد تا از اصول ریاضی و مثلثاتی که خیام در کتابهایش به کار برده بود الهام بگیرد، در عین حال روح رباعیات خیام را هم در خطوط و نور بنا نشان بدهد. عملیات ساخت این مجموعه از سال ۱۳۳۸ آغاز شد و پس از حدود سه سال کار مداوم، سرانجام در ۶ شهریور ۱۳۴۱ به اتمام رسید.
معماری آرامگاه خیام، شاهکاری از هوشنگ سیحون
معمار این بنا، هوشنگ سیحون، ده پایه را زیر آرامگاه خیام کار گذاشت تا یادآور عدد ده باشد؛ عددی که نخستین عدد دو رقمی در ریاضیات است و خیام بهعنوان یک ریاضیدان با آن سروکار داشت. از بالای همین ده پایه، بیست تیغه مارپیچی بیرون آورده و به آرامی به سمت بالا چرخانده تا گنبد مشبکی را بسازند که نور و آسمان از لابهلای آن دیده شود.
ما با دیدن این گنبد و تیغهها، یاد رصدهای ستارهشناسانه خیام و صور فلکی میافتیم. روی دیوارهای بیرونی بنا، کاشیهای آبی رنگی میبینیم که سیحون ابیاتی از رباعیات خیام را با خط زیبا روی آنها حک کرده است؛ یعنی شعرهای خیام را با دست خود معمار بر دیوارها نوشتهاند.
در اطراف باغ، سایهبانها و سقفهای ورودی را طوری ساختهاند که شبیه به خیمه و چادر شود. این شکل را از شغل پدر خیام (خیمهدوزی) گرفتهاند. درون بنا هم یک هسته فلزی تعبیه کردهاند و دور آن را با بتن پوشاندهاند. ارتفاع این بنا به ۲۲ متر میرسد و طول سازه اصلی ۱۸ متر است. این ترکیب فولاد و بتن، استحکام بنا را بعد از نزدیک به شصت سال حفظ کرده است.
بخشهای مختلف مجموعه آرامگاه خیام
مجموعه آرامگاه خیام چند بخش مختلف دارد که هر کدام به نوعی تجربه بازدید را کاملتر میکند. اول از باغ شروع کنیم با ۲۰ هزار مترمربع وسعت و درختان کاج همیشه سبزی که دورتادور آن را گرفتهاند و سایه خوبی برای قدم زدن مسافرها درست کردهاند. در همین باغ، موزه تخصصی خیام قرار دارد. این موزه چهار بخش جدا از هم دارد:
- بخش اول ابزارهای ستارهشناسی قدیمی مثل اسطرلاب، قطبنما و صور فلکی
- بخش دوم ظروف سفالی و مفرغی مربوط به دوره خیام
- بخش سوم شامل نسخههای خطی نفیس
- بخش چهارم شرح زندگی و زمانه خیام
وقتی به در ورودی باغ میرسید، یک تندیس برنزی بلند از خیام میبینید که سازندگانش از همان سالهای اول نصب کردهاند و حالا یکی از نمادهای باغ شده است. کنار باغ و موزه، یک کتابخانه و یک مهمانخانه هم برای علاقهمندان به مطالعه و پژوهش قرار دارد. مسئولان مجموعه برای رفاه مسافرها، یک کافه، یک رستوران سنتی، یک بازارچه برای سوغات و صنایع دستی، یک نمازخانه، یک سوپرمارکت و یک پارکینگ هم در نظر گرفتهاند.
ساعت بازدید و قیمت بلیط آرامگاه خیام
آرامگاه خیام هر روز هفته از ۸ صبح تا ۱۹:۴۵ باز میشود و روزهای تعطیل هم از این قاعده پیروی میکند. دم در ورودی باغ، یک باجه فروش بلیط قرار دارد و میتوانید بلیط خود را از همان باجه تهیه کنید. قیمت بلیط برای ایرانیها ۲۰ هزار تومان و برای خارجیها ۱۵۰ هزار تومان است.
البته احتمال تغییر قیمت بلیط وجود دارد. نگاهی به تابلو اعلانات کنار باجه بیندازید؛ آخرین قیمت را آنجا نوشتهاند. باجه از ساعت ۸ صبح تا ۱۹ فعال است، اما بهتر است نیم ساعت قبل از بسته شدن مراجعه نکنید، چون گاهی زودتر میبندند.
در روزهای شلوغ مثل جمعهها و تعطیلات نوروز، جلوی باجه صف تشکیل میشود. برای اینکه معطل نمانید، صبح زودتر به سمت آرامگاه خیام حرکت کنید. یک نکته خیلی مهم اینکه حتماً کارت ملی یا شناسنامه همراه داشته باشید چون شاید برای تهیه بلیط به آن نیاز داشته باشید.
اگر برنامه دارید بعد از نیشابور چند روزی هم در مشهد بمانید و حرم امام رضا را زیارت کنید، پیشنهاد میکنم از قبل رزرو هتل مشهد را انجام بدهید. مخصوصاً در فصل بهار و تابستان که بهترین هتلهای مشهد زود پر میشوند، رزرو زودهنگام هم هزینه را پایین میآورد و هم خیال شما را راحت میکند.
بهترین زمان بازدید از آرامگاه خیام
بهترین زمان برای بازدید از آرامگاه خیام، دو بازه کوتاه در سال است. یکی اواخر بهار، یعنی اردیبهشت و خرداد است. این ماهها هوا گرم و خشک نمیشود، اما سرمای زمستان را هم ندارد. باغ خیام در این روزها پر از برگ سبز و هوای خنک است. دوم اوایل پاییز، یعنی مهر و آبان را برای سفر در نظر بگیرید. پاییز در نیشابور فوقالعاده است، نه باران زیادی میبارد و نه هوا خیلی سرد میشود.
اگر شلوغی اذیتتان نمیکند، فروردین هم خوب است. با شروع نوروز باغ پر از شکوفه میشود، ولی جمعیت زیادی خودشان را به آرامگاه میرسانند. توصیه میکنیم تابستان را از برنامه خط بزنید. تیر و مرداد نیشابور گرم هستند و باغ هیچ سایه طبیعی جز کاجها ندارد. زمستان را هم فراموش کنید؛ مخصوصا آذر و دی که سرمای خشک و باد سرد، لذت بازدید را از شما میگیرد.
جاهای دیدنی نزدیک آرامگاه خیام
از آنجا که آرامگاه خیام در جنوب شرقی نیشابور واقع شده است، چند جاذبه دیدنی در فاصله بسیار نزدیک تا چند کیلومتری آن قرار دارند:
- آرامگاه عطار نیشابوری (فاصله حدود ۵ دقیقه رانندگی / ۱/۵ کیلومتر)
- آرامگاه کمالالملک (نقاش مشهور دوره قاجار، همجوار آرامگاه عطار)
- امامزاده محروق (در مجاورت مستقیم آرامگاه خیام)
- قدمگاه نیشابور (بقعه و بنای تاریخی مهم)
- دهکده چوبین نیشابور (فضایی تفریحی با سازههای چوبی)
- بازار سرپوش نیشابور (بازار سنتی برای خرید سوغات)
برای شما پیشنهادی داریم. برنامه یکروزه «سهگانه نیشابور» یعنی بازدید از آرامگاههای «خیام، عطار و کمالالملک» را در نظر بگیرید، چرا که هر سه نفر از مفاخر علمی و هنری نیشابور در فاصلهای کمتر از ۲ کیلومتر از یکدیگر هستند و هر مقبره معماری منحصربهفرد خود را دارد. با کمی پیادهروی و چند دقیقه رانندگی میتوانید هر سه آرامگاه را یکجا ببینید.
مسیر دسترسی به آرامگاه خیام
برای رسیدن به آرامگاه خیام دو راه دارید. اگر با ماشین شخصی از مشهد میآیید، خودتان را به بزرگراه امام رضا برسانید. از آنجا تا پمپبنزین صحرانورد پیش بروید، بعد به بلوار آزادگان بپیچید. مسیرتان را تا میدان شادیاخ ادامه دهید، سپس وارد بلوار خیام شوید. انتهای این بلوار، باغ خیام را پیدا میکنید.
یک راه آسان هم وجود دارد؛ «باغ خیام، نیشابور» را در مسیریاب جستجو کنید و بقیه را به همین مسیریاب بسپارید. راه دوم برای مسافرانی است که با قطار به نیشابور آمدهاند. از ایستگاه راهآهن نیشابور که خارج شدید، تاکسیهای خطی منتظرتان هستند. سوار یکی از آنها شوید و مقصد را «آرامگاه خیام» بگویید. راننده شما را حدود ۱۵ تا ۲۰ دقیقه بعد جلوی در آرامگاه پیاده میکند.
گزینه دیگر اتوبوس خط ۱۰ است؛ بعد از سوار شدن، در بلوار خیام پیاده شوید و از آنجا چند صد متر پیاده بروید تا به باغ برسید. بعضی از مسافرها ترجیح میدهند همه چیز را یکجا بخرند و نگران ترانسفر و هتل نباشند. برای این دسته از سفرها، رزرو تور مشهد گزینه مناسبی است. بسیاری از آژانسهای مسافرتی تورهایی دارند که هم بازدید از آرامگاه خیام را در برنامه دارند و هم اقامت و حملونقل شما را در مشهد پوشش میدهند.
بزرگداشت خیام را از دست ندهید
هر سال در روزهای پایانی اردیبهشتماه، باغ خیام حالوهوای دیگری پیدا میکند. در آن روزها، مراسم بزرگداشت حکیم عمر خیام با حضور خیام پژوهان، نویسندگان و دوستداران او برگزار میشود. برنامه شامل سخنرانی درباره زندگی و آثار خیام، شب شعر با خواندن رباعیات و اجرای موسیقی سنتی است. گاهی هم نمایشگاه خوشنویسی و نقاشی هم برپا میکنند که آثارش مرتبط با خیام است.
اگر تاریخ سفرتان را با این روزها هماهنگ کنید، آرامگاه را در فضایی زنده و پرجنبوجوش خواهید دید. برای اطلاع از تاریخ دقیق هر سال، یک ماه قبل از سفر کافی است در گوگل عبارت «مراسم بزرگداشت خیام نیشابور» را جستجو کنید یا صفحه اینستاگرام اداره میراث فرهنگی نیشابور را دنبال کنید. معمولاً تاریخ آن بین ۲۰ تا ۳۰ اردیبهشت است، اما هر سال ممکن است یک یا دو روز جابهجا شود.
سؤالات متداول
آرامگاه خیام در کدام شهر قرار دارد؟
آرامگاه خیام در استان خراسان رضوی، شهر نیشابور قرار دارد.
معمار آرامگاه خیام چه کسی بوده است؟
هوشنگ سیحون معمار این بنای تاریخی است. او سال ۱۲۹۹ به دنیا آمد و سال ۱۳۹۳ فوت کرد. سیحون آرامگاه فردوسی، بوعلی سینا و کمالالملک را هم طراحی کرده بود.
فاصله آرامگاه خیام تا مشهد چقدر است؟
فاصله آرامگاه خیام تا مشهد ۱۳۴ کیلومتر است. رانندگی از مشهد به نیشابور از طریق بزرگراه امام رضا حدود یک ساعت و نیم وقت میبرد.
