طبق آمار سازمان حج و اوقاف و برخی نظرسنجیهای داخلی، حدود ۳۸ درصد از مسافران داخلی ایران در ماه رمضان ترجیح میدهند سفرهای خود را به بعد از این ماه موکول کنند، در حالی که نزدیک به ۲۲ درصد اصلاً تغییری در برنامه سفرشان نمیدهند و بقیه مسافران گاهی و آن هم در صورت ضرورت به سفر میروند.
جالب است بدانید که میزان رضایت از سفر در میان آن دسته از مسافرانی که آگاهانه و با برنامهریزی به سفر رفتهاند، بیش از ۷۰ درصد است؛ در مقابل، کسانی که بدون اطلاع از احکام و شرایط رفتهاند، رضایت پایینی داشتهاند. این یعنی «ناآگاهی» بزرگترین مانع لذت بردن از سفر در ماه رمضان است. در این مقاله همه ابهامات موجود درباره سفر در ماه رمضان را بررسی میکنیم. همراه ما باشید.
آیا سفر در ماه رمضان جایز است؟
سفر کردن در ماه رمضان از نظر شرعی حرام نیست. هیچ فتوایی در این باره وجود ندارد که بگوید مسلمان نباید در ماه رمضان به سفر برود. اما تقریباً همه مراجع یک نکته را تکرار کردهاند: «مکروه است، مخصوصاً اگر بیضرورت باشد». یعنی اگر سفرتان ضرورتی ندارد و میتوانید بمانید، ماندن بهتر است. اما اگر ناچار هستید یا سفر کاری – زیارتی دارید، اشکالی ندارد. اگر در این باره نگرانی دارید در ادامه نظر چهار مرجع را با هم بررسی میکنیم تا خیالتان از این موضوع راحت شود:
نظر آیتاللهالعظمی سید علی خامنهای درباره سفر در ماه مبارک رمضان به شرح زیر است:
«مسافرت در ماه رمضان، جایز است. البته بهتر است به سفر نرود؛ مگر اینکه سفر برای کار نیکو یا لازمی باشد.»
آیتاللهالعظمی سید علی سیستانی نیز در این باره گفتهاند:
«مسافرت در ماه رمضان اشکال ندارد، ولی اگر برای فرار از روزه نباشد و سفری غیرضروری و تفریحی باشد، کراهت دارد و بهتر است فرد در این ماه مسافرت نرود، مگر برای حج یا عمره یا به جهت ضرورتی.»
آیتاللهالعظمی ناصر مکارم شیرازی درباره سفر کردن در ماه رمضان این چنین گفتهاند:
«سفر کردن در ماه رمضان اگر برای فرار از روزه نباشد، مانعی ندارد، ولی سزاوار است انسان در این ماه از سفرهای غیرضروری پرهیز کند، مخصوصاً در دهه آخر.»
آیتاللهالعظمی حسین وحید خراسانی درباره روزه مسافر در توضیحالمسائل این چنین گفتهاند:
«مسافرت در ماه رمضان اشکال ندارد، ولی مکروه است، هر چند برای فرار از روزه نباشد، مگر اینکه برای حج یا عمره یا به جهت ضرورتی باشد.»
در نتیجه میتوانیم اینطور برداشت کنیم که سفر در ماه رمضان حرام محسوب نمیشود، اما برای افرادی که هیچ ضرورت کاری یا شخصی ندارند و صرفاً به قصد تغییر مکان و گذراندن وقت سفر میکنند، بهتر است این کار را به بعد از ماه رمضان بیندازند. برای شبهای قدر در دهه آخر، توصیه اکید بر عدم سفر است.
حکم روزه در سفر چیست؟
حکم روزه در سفر بسیار ساده است. اگر مسافت سفر شما از ۲۲ کیلومتر و نیم بیشتر باشد و نخواهید ده روز در مقصد بمانید و شغلتان هم ارتباطی با مسافرت نداشته نباشد، در این صورت شما مسافر حساب میشوید. طبق احکامی که وجود دارد چنین شخصی نباید روزه بگیرد و بعد از برگشتن باید قضای روزههایش را به جا بیاورد.
در این احکام مواردی هم هستند که فرد باید روزهاش را حتی در سفر بگیرید. کسانی که شغلشان مسافرت رفتن است یا میخواهند ۱۰ روز در شهر مورد نظرشان اقامت داشته باشند، افرادی که میخواهند قبل از اذان ظهر به شهر خودشان برگردند یا مسافرانی که به قصد گناه سفر میکنند. این افراد باید روزه خود را در طول سفر حفظ کنند. نظر علما و فقهای دینی درباره حکم روزه در سفر نیز به شرح زیر است:
به نقل از آیتالله خامنهای:
«کسی که در ماه رمضان مسافر است، چنانچه نمازش قصر باشد، نباید در سفر روزه بگیرد و اگر نماز را در سفر چهار رکعتی میخواند (مانند مسافری که در مکانی قصد ماندن ده روز را دارد یا مسافرت شغل اوست) واجب است روزه بگیرد.»
امام خامنهای نقل قول دیگری هم درباره روزه در سفر دارند که به شرح زیر است:
«اگر روزهدار بعد از ظهر مسافرت کند، باید روزه خود را نگه دارد؛ اما اگر پیش از ظهر مسافرت کند و از شب قبل قصد سفر داشته باشد، روزهاش باطل است.»
به نقل از آیتالله سیستانی:
«مسافری که باید نمازهای چهار رکعتی را در سفر دو رکعت بخواند، نباید روزه بگیرد و مسافری که نمازش را تمام میخواند مثل کسی که شغلش مسافرت، یا سفر او سفر معصیت است، باید در سفر روزه بگیرد.»
به نقل از آیتالله مکارم شیرازی (توضیحالمسائل، مسئله 439):
«مسافرى که باید نمازهاى چهار رکعتى را در سفر، دو رکعت بخواند، نمىتواند در آن سفر روزه بگیرد؛ ولى باید قضاى آن را بجا آورد و مسافرى که نمازش را تمام مىخواند مثل کسى که شغلش مسافرت، یا سفر او سفر معصیت است، باید در سفر روزه بگیرد.»
مزایا و معایب سفر در ماه رمضان
اولین مزیت سفر در ماه رمضان، کاهش قیمت هتلها و بلیطها بین ۲۰ تا ۴۰ درصد است، زیرا تقاضای مسافر در این ماه کمتر میشود. همچنین شما میتوانید در مراسم شبهای قدر، دعاهای سحر و سفرههای اطعام در شهرهایی مثل مشهد و قم شرکت کنید که در ماههای دیگر برگزار نمیشوند.
مورد بعدی اینکه غذاهای سنتی مخصوص افطار مانند شله قلمکار مشهد، آش ماست شیراز و سگو بوشهر فقط در این ماه پخته میشوند و شما فرصت امتحان آنها را پیدا میکنید. همچنین جاذبههای گردشگری در صبحهای رمضان خلوتتر هستند، زیرا بسیاری از گردشگران سفر در این ماه را انتخاب نمیکنند؛ در نتیجه شما بدون ازدحام جمعیت از موزهها و باغها دیدن میکنید.
در مقابل، ضعف جسمانی و تشنگی طولانی روز بزرگترین مشکل سفر رمضانی محسوب میشود. گشت و گذار زیر آفتاب بدون آب و غذا از سحر تا اذان مغرب، افراد زیادی را خسته میکند و ادامه سفر را برایشان دشوار میسازد. مشکل دوم، تعطیلی یا محدودیت شدید ساعات کاری رستورانها است؛ بین اذان صبح تا اذان مغرب، تقریباً هیچ رستوران عادی یا فستفودی باز نیست و تنها هتلهای بزرگ استثنا هستند.
مشکل سوم، ترافیک سنگین نزدیک اذان مغرب و اذان صبح در کلانشهرها است؛ نیم ساعت مانده به افطار، خیابانها قفل میشود. همچنین ساعت کاری ادارات و بسیاری از اماکن دیدنی تا ساعت ۱۳ است و بعد از ظهر تعطیل هستند؛ اگر صبح دیر بیدار شوید، نمیتوانید از این اماکن بازدید کنید.
بهترین شهرهای ایران برای سفر در ماه رمضان
هر شهری در ماه رمضان ویژگیهای متفاوتی دارد؛ برخی مرکز مراسم مذهبی و دعا هستند، برخی هوای خنک و طبیعت مناسبی برای تحمل روزه فراهم میکنند و برخی با غذاهای خاص خود شناخته میشوند. در ادامه شش شهر ایران که برای سفر در این ماه بیشترین محبوبیت را دارند، به ترتیب معرفی میشوند.
سفر در رمضان به مشهد
حرم امام رضا (ع) در ماه رمضان به مرکز اصلی تجمع زائران تبدیل میشود. شما در این شهر میتوانید شبهای قدر را تا صبح در صحنهای حرم بیدار بمانید و در مراسم دعا شرکت کنید. سفرههای اطعام گسترده در اطراف حرم و داخل آن هر شب به هزاران نفر غذا میدهند؛ بنابراین نگرانی بابت تهیه افطار یا سحری نخواهید داشت.
رستورانهای اطراف حرم در این ماه غذای سنتی «شله قلمکار» را با کیفیت بالاتر و قیمت مناسبتر عرضه میکنند. اگر برایتان اولویت اول شرکت در مراسم احیا و زیارت حضرت رضا (ع) است، فرصت تهیه بلیط قطار تهران به مشهد در ماه رمضان را از دست ندهید.
شیراز
هوای شیراز در فروردین و اردیبهشت بسیار معتدل میماند و دمای آن از ۲۵ درجه فراتر نمیرود. این شرایط به شما اجازه میدهد بدون تحمل گرمای آزاردهنده از باغهای تاریخی دیدن کنید. مسجد نصیرالملک یا همان مسجد صورتی در این ماه پیش از ظهر میزبان جلسات جزء خوانی قرآن میشود. مردم محلی در حسینیهها و تکایا، نذریهای خاصی مانند «آش ماست» و «خرمای غورهای» پخش میکنند.
حافظیه نیز شبهای رمضان تا نیمهشب روشن میماند و بسیاری از مسافران بعد از افطار به آنجا میروند؛ بنابراین اگر هم به دنبال گردشگری هستید و هم میخواهید فضای معنوی رمضان را تجربه کنید، با تهیه بلیط قطار تهران به شیراز سفر خود را شروع کنید.
بوشهر
انتخاب بوشهر برای سفر رمضانی نیاز به آمادگی قبلی دارد، زیرا دمای روز در این شهر گاهی به ۴۰ درجه میرسد. اما شبهای بوشهر خنک و مرطوب میشود و نسیم دریا احساس گرما را کاهش میدهد. آشپزخانههای محلی در این ماه غذاهایی مثل «سگو» خورش بامیه با تمر هندی و ماهی و «دمپخت ماهی» آماده میکنند که طعم آنها را هیچ جای دیگری پیدا نمیکنید.
مراسم شبهای قدر در بوشهر شکل متفاوتی دارد؛ مردان با صدای بلند «بحرطویل» میخوانند و سینه میزنند. برای کسانی که یک تجربه ساحلی و متفاوت از رمضان میخواهند و تحمل گرمای روز را دارند، بوشهر گزینه جذابی خواهد بود.
قم
قم از نظر هزینه اقامت به مراتب ارزانتر از مشهد تمام میشود. شما میتوانید هتلها و مهمانپذیرهای اطراف حرم حضرت معصومه (س) را با نرخی حدود یک سوم مشهد پیدا کنید. حرم در سحرهای ماه رمضان هر شب میزبان دعای ابوحمزه ثمالی میشود و هزاران نفر در آن شرکت میکنند. در کوچههای اطراف حرم و مسجد جمکران، مردم محلی «سفرههای حضرت رقیه» برپا میکنند و بدون هیچ چشمداشتی به زائران غذا میدهند. اگر بودجه محدودی دارید و میخواهید برنامههای سفر خود را فشرده انجام دهید، تهیه بلیط قطار مشهد به قم انتخاب عاقلانهتر و اقتصادیتری خواهد بود.
رشت
میانگین دمای رشت در ماه رمضان حدود ۲۰ درجه سانتیگراد است و بارندگیهای پراکنده در طول روز رخ میدهد. این شرایط برای افرادی که دچار گرمازدگی میشوند یا تشنگی را سخت تحمل میکنند بسیار مناسب است.
رستورانهای سنتی رشت در وعده افطار غذای محلی «ترشوشیرین» (خورش مرغ با گردو و انار) را سرو میکنند. شما میتوانید سحری را در ییلاقات یا پارکهای جنگلی مانند پارک سراوان صرف کنید و از هوای پاک لذت ببرید. با این حال انتظار مراسم مذهبی پررونق به اندازه مشهد یا قم را نداشته باشید؛ رشت بیشتر برای طبیعت و آب و هوای خنک مناسب است. با تهیه بلیط قطار تهران به رشت سفر اقتصادیتری را تجربه خواهید کرد.
اصفهان
شبهای رمضان در اصفهان تا ساعت ۲ بامداد خیابانها و میدانهای اصلی روشن و پررفتوآمد میمانند. میدان نقش جهان و چهارباغ نورپردازی خاصی دارند و کافهها و چایخانههای سنتی اطراف سیوسهپل تا سحر فعال میمانند.
دو غذای محلی که در این ماه در اصفهان رواج پیدا میکنند، «خورش ماست» (خورشت با گوشت، ماست چکیده و زعفران) و «آش کارد» هستند. مسجد شیخ لطفالله نیم ساعت قبل از اذان مغرب اذان و مناجات پخش میکند و صدای آن در سراسر میدان شنیده میشود. اگر ترکیب گردشگری تاریخی با فضای رمضانی را میپسندید، با تهیه بلیط قطار تهران به اصفهان خودتان را برای یک سفر چندروزه آماده کنید.
نکات مهم برای سفر در ماه رمضان
در طول سفر خوردن سحری را حتی با مقدار کمی نان و پنیر و چند جرعه آب فراموش نکنید، زیرا نخوردن کامل سحری باعث ضعف شدید در طول روز میشود. در وعده سحر از غذاهای بسیار شور، شیرین یا چرب مانند کلهپاچه و زولبیا پرهیز کنید، چراکه این خوراکیها تشنگی را چند برابر میکنند. هنگام افطار ابتدا با چند خرما و آب گرم یا چای کمرنگ شروع کنید، سپس ۱۵ دقیقه صبر کنید و بعد غذای اصلی را میل نمایید؛ این کار از پرخوری جلوگیری میکند.
اگر به دلیل مسافت طولانی روزه نمیگیرید، در ملأعام و جلوی روزهداران غذا نخورید و این کار را به هتل یا داخل ماشین شخصی موکول کنید. همیشه یک بطری آب و چند خرما در ماشین یا کوله داشته باشید، زیرا در زمان افت قند ناگهانی به کارتان میآید.
همچنین ساعت کاری جاذبههای دیدنی را از پیش تلفنی بپرسید، چون بسیاری از موزهها و باغها بعد از ساعت ۱۳ تعطیل میشوند. فعالیت بدنی سنگین مانند کوهنوردی یا پیادهروی طولانی را به بعد از افطار موکول کنید تا دچار ضعف و کمآبی نشوید.
اگر هم رانندگی میکنید، نیم ساعت قبل از اذان مغرب توقف و استراحت کنید، زیرا رانندگی در حالت گرسنگی و تشنگی خطر تصادف را افزایش میدهد. ترافیک نزدیک افطار را هم در برنامه خود بگنجانید و حرکتهای درونشهری را تا یک ساعت بعد از اذان به تأخیر بیندازید.
اقامتگاه مورد نظرتان را حداقل یک هفته قبل از شروع سفر، رزرو کنید. پول نقد کافی همراه ببرید، زیرا بانکها زودتر تعطیل میشوند. همچنین داروهای ضروری برای سفر مثل مسکن و قرص نمک را در کیف داشته باشید، به ویژه اگر دچار گرمازدگی میشوید.
سؤالات متداول
اگر در ماه رمضان سفر برویم، روزه چه میشود؟
اگر سفر شما حداقل ۲۲.۵ کیلومتر باشد و قصد اقامت ۱۰ روز نداشته باشید و شغلتان مسافرت رفتن نباشد، میتوانید روزه نگیرید و بعداً قضا کنید. اگر بعد از اذان صبح حرکت کنید، آن روز را باید روزه بگیرید.
آیا سفر در ماه رمضان ارزانتر است؟
بله، هتلها و تورها بین ۲۰ تا ۴۰ درصد تخفیف میدهند چون تقاضا کم است. بلیط هواپیما و قطار هم ارزانتر میشود. اما اگر رمضان با نوروز یا تابستان مصادف شود، این تخفیفها از بین میرود.
سفر در ماه رمضان برای کودکان مناسب است؟
تکلیف شرعی روزه برای پسران پس از پانزده سال کامل و برای دختران پس از نه سال کامل آغاز میشود. در سفر رمضان، بهتر است کودکان زیر هفت سال را به مقاصد گرم و دور نبرید. برای گروه سنی هفت تا ده سال، سفری کوتاه به مناطق خنک مانند رشت یا اردبیل گزینه مناسبتری است. به کودک آموزش دهید در حضور دیگران کمتر غذا بخورد، اما او را مورد سرزنش قرار ندهید. کودکان بالای ده سال میتوانند روزه را تجربه کنند، بدون آنکه فشاری بر آنها وارد شود.
سفر در رمضان حال و هوای دیگری دارد